آيا ابليس از فرشتگان است يا خير ؟
سؤال ديگر اين است كه ماهيّت ابليس چيست ؟ آيا از فرشتگان است يا از جنيّان ؟ زمينهء اين سؤال آن است كه شيطان در قرآن با هر دو عنوان توصيف شده است . حال ، اگر از فرشتگان است ، چگونه از فرمان خداوند متعال سرپيچى مىكند ؟ خداوند فرشتگان را چنين توصيف فرموده است كه
. . . عِبادٌ مُكْرَمُونَ
اند « 1 » ، يعنى با خداوند مخالفتى ندارند ، و
لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ
« 2 » ؛ و اگر از جنيّان است ، چرا در اين داستان در زمرهء فرشتگان قرار گرفته است ؟
معمولا ، در جهت استدلال بر اين مطلب كه ابليس از جنيّان بوده و از فرشتگان نبوده است و ماهيت وى با ماهيت فرشتگان تفاوت دارد ، علاوه بر توصيف قرآن كريم مبنى بر اين كه
. . . كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ . . .
« 3 » ، شواهدى چند نيز ذكر مىكنند ؛ از جمله اين كه مشخّصات فرشتگان بر ابليس منطبق نيست . زيرا ، فرشتگان به فرمانبردارى توصيف شدهاند ، امّا ابليس از فرمان خداوند تمرّد كرد .
نيز فرشتگان در قرآن با عنوان رسولان الهى و فرستادگان خداوند سبحان توصيف شدهاند :
. . . جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ . . .
« 4 » . شاهد ديگر اين كه فرشتگان توليد نسل و ذريّه و طايفه و قبيله ندارند ؛ زيرا ، تناسل و شهوت ندارند . در صورتى كه ابليس ذّريّه دارد ؛ چنان كه قرآن كريم به اين مطلب اشاره دارد :
. . . أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي . . .
« 5 » .
ولى ، اين شواهد ياد شده و مانند آنها ، براى اثبات آن كه ابليس از جنّيان بوده و از فرشتگان نبوده است ، كافى نيست .
توضيح مطلب اين است كه قرآن كريم ممكن است فرموده باشد كه ابليس از جنّ بوده ، و اين تعبير از آن روى بوده باشد كه برخى فرشتگان « جنّ » ناميده مىشدهاند ؛ اگر نگوييم
هامش
( 1 ) انبياء / 26
( 2 ) تحريم / 6
( 3 ) كهف / 50
( 4 ) فاطر / 1
( 5 ) كهف / 50