بوده است ، همخوانى دارد ؛ زيرا ، به اين ترتيب ، جواب ، عبارت از ذكر و ويژگى « علم » به عنوان يك امتياز براى آدم نسبت به فرشتگان خواهد بود .
همچنين ، اين انديشه ، با تأكيد فراوان قرآن كريم بر نقش عقل و ادراكات عقلى در زندگى انسان و مسير تكاملى وى ، و تسخير طبيعت براى انسان ، و نيز نقش شريعتهاى آسمانى در تكامل انسان در رسيدن او به هدفهاى دنيوى و اخروى ، همخوانى دارد .
البتّه ، نقدى هم به اين انديشه ، چنان كه ياد كرديم ، داريم ، و آن اين كه فرض بر اين است كه فرود آمدن شريعت از سوى خداوند سبحان براى آدم ، پس از اين گفتگو صورت پذيرفته است ؛
. . . فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً . . .
.
همچنين ، ظاهر كلام اين است كه اراده و اختيار ، امتيازى ديگر براى آدم و به طور كلّى انسان ، بر فرشتگان خواهد بود ، و اين ويژگى است كه هراسها و نگرانيهاى فرشتگان و به دنبال آن پرسش آنان را برانگيخته است ؛ چنان كه پيش از اين گفتيم ، و شيخ محمّد عبده نيز خود به آن اشاره كرده است . با اين ترتيب ، سزاوارى آدم براى خلافت ، به خاطر وجود اين دو ويژگى در وجود او بوده است .
امّا ، علّامهء طباطبايى قدّس سرّه فرض را بر آن نهادند كه سزاوارى آدم براى خليفة اللّهى ، به اعتبار علم به اسماء بوده است ؛ البتّه ، اسماء را نيز به موجودات عاقل ، داراى مراتب وجودى متفاوت ، تفسير كردهاند . به گونهاى كه از طرق علم به آن اسماء ، انسان مىتواند در طريق تكامل سير كند .
اين تفسير علّامه ، قدرى پيچيدگى دارد ، و شايد تكيه بر بعضى نظريّات فلسفى داشته باشد . مبنى بر اين كه يك سلسله عقول مجرّده ، ميان خداوند متعال و جهان هستى ، كه انسان بخشى از آن است ، واسطهاند .
آرى ، يك فرضيّه نيز در مضامين برخى روايات رسيده از اهل بيت عليهم السّلام وجود دارد ، مبنى بر اين كه اسماء عبارت است از اسماء عناصر و ذوات انسانى موجود در سلسلهء امتداد نوع بشر ، كه عبارتند از پيامبران و ربّانيّون و احبار ، و خداوند آنان را شاهدان بشريّت و انسانيّت قرار داده است ، و ايشان را حافظان كتابهاى آسمانى و رسالتهاى خويش گردانيده است . « 1 » و
هامش
( 1 )« إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَ كانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ . . . »، مائده / 44 .