به فرض آن كه اين توجيه و تفسير را در برخى حالات بپذيريم ، در همهء حالات و به طور مطلق نمىتوانيم بپذيريم ؛ بويژه در حالاتى كه اختلاف قرائت در معنا تأثير مىگذارد ، و معنا ، به نوبهء خود ، به يك حكم شرعى مربوط مىشود ، چنان كه در « يطهرن » و « يطّهّرن » مشاهده مىشود ، اين توجيه غير قابل قبول است . زيرا ، در چنين حالتى نمىتوانيم دريابيم كه چگونه ممكن است حكم شرعى با ترديد صادر شده باشد . « 1 »
در اين صورت ، اين پديده را ، به طور كلّى ، يا دست كم در بعضى موارد ، به دو گونه مىتوانيم تفسير كنيم :
يكى اين كه ، بعضى از صحابه نسبت به ضبط كلمات قرآنى با شكل معيّن و قطعى آنها در عهد حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله اهمال كرده باشند ، يا آن كه شيوهء صحيح اداى برخى الفاظ قرآن در نتيجهء عدم تدوين فراموش شده باشد .
ديگر آن كه ، بر اثر فقدان حلقهء اتّصالى كه بعضى از صحابه را به رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله پيوند داده است ، عنصر اجتهاد و استحسان در زمينهء قرائت قرآن در كار آمده باشد .
هر دو علّت نيز مىتوانند مشتركا در تكوين اين پديده مؤثّر بوده باشند .
تأثير اختلاف قرائات بر فهم نصّ قرآنى ، وقتى به طور واضح براى ما آشكار مىگردد ، كه اين سند تاريخى را ملاحظه كنيم . در اين گزارش ، از مجاهد ، يكى از بزرگان مفسّران تابعين ، آوردهاند كه مىگفته است : « اگر به قرائت ابن مسعود قرائت مىكردم ، نيازمند آن نبودم كه بسيارى از مسايل قرآنى را از ابن عبّاس سؤال كنم » « 2 » .
2 . پديدهء ادّعاى نسخ تلاوت : يكى از بارزترين نمودهاى عدم ضبط دقيق متن قرآن ، كه در تثبيت موقعيّت قرآن در افكار عمومى امّت اسلامى بيش از نمودهاى ديگر مؤثّر بوده ، چيزهايى است كه پيرامون نسخ تلاوت مىگويند . بعضى از روايات حاكى از اين گونه نسخ در قرآن را - اگر بخواهيم نسبت به آن صحابى كه چنين مواردى را روايت مىكند ، حسن ظنّ داشته باشيم - جز بر اين پايه نمىتوانيم تفسير و توجيه كنيم كه وى حديث يا دعايى را از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله مىشنيده و آن را قرآن تصوّر مىكرده است ، يا آن كه بعدها امر بر او مشتبه
هامش
( 1 ) در اين ارتباط نيكوست رجوع شود به البيان فى تفسير القرآن ، آيت الله خويى قدّس سرّه ، 102 - 117 .
( 2 ) ترمذى ، 11 / 6