الف ) گرايشهاى سياسى مختلف يا رسوبات فرهنگى جاهليّت كه در آن دوران تعيين كننده بود .
ب ) گرايشهاى مصلحت طلبانه ، اعم از منفعتطلبىهاى شخصى و مصلحتطلبىهاى گروهى و قبيلهاى .
نمود اين دستاوردها در معرفت تفسيرى
معرفت تفسيرى نيز همانند ديگر حوزههاى فرهنگ اسلامى ، تحت تأثير دستاوردهاى اين مرحله كه از روشها و منشهاى مختلف صحابه نشأت گرفته بود ، قرار گرفت ، و به همان نقاط ضعفى كه فرهنگ اسلامى به طور كلّى در اين دوران از آنها رنج مىبرد ، گرفتار آمد .
براى آن كه بتوانيم اين نقاط ضعف را مشخّص كنيم ، و ميزان تأثيرپذيرى معرفت تفسيرى را از اين نقاط ضعف روشن گردانيم ، شايسته است برخى شواهد را كه نشان دهندهء حضور آشكار اين نقاط ضعف در معرفت تفسيرى هستند ، يادآور شويم ، و هر يك را به طور مستقل زير نظر بگيريم .
اوّل : بيگانگى عموم صحابه از فرهنگ اسلامى
در اينجا ، نياز نداريم كه بار ديگر برگرديم ، و ميزان صحّت اين داورى را باز شناسيم . اين قسمت از بحث را تحت عنوان « تفسير در عصر رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله » گذرانيديم . در اين بحث مىخواهيم به آثار نامطلوبى كه اين نقطه ضعف بخصوص ، در معرفت تفسيرى بر جاى نهاد ، بپردازيم . اين آثار را مىتوانيم در نواحى ذيل جستجو كنيم :
الف ) پيش از اين ديديم كه ماهيت اين مرحله از تاريخ تفسير قرآن كريم در عصر صحابه ، آن بود كه با قرآن كريم به عنوان يك مشكل لغوى و تاريخى كه بايد آن را حل كنند ، روياروى مىشوند . به عبارت ديگر ، صحابه ، از آنجا كه آن عنصر بيرونى اصيل « 1 » را كه مىتوانست در
هامش
( 1 ) مقصود ما از « عنصر بيرونى اصيل » فراوردههاى وحى الهى است كه به واسطهء پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و از طريق تعليم و تفسير آن حضرت حاصل مىگرديد ، و نقش تعليمى مهمّى كه از حضرت امام على عليه السّلام و مكتب تفسيرى ايشان مىتوانست انتظار برود است . مقصود ؛ از « عنصر بيرونى غير اصيل » نيز ، اهل كتاباند كه عملا يكى از منابع تفسير