مضمونى باشد ، « متشابه » خواهد بود .
و اگر در مشخص گردانيدن صورت و مجسّم ساختن مصداق آن ترديد نكرديم ، و ديديم كه قلب و عقل ما بر يك صورت واضح و روشن و يك مصداق مشخّص و معيّن قرار گرفته است ، آن معنا و مضمون ، يك معنا و مضمون « محكم » است و آيهاى كه در بر دارندهء چنين معنا و مضمونى باشد ، « محكم » خواهد بود .
حكمت وجود متشابهات در قرآن كريم
محقّقان در علوم قرآنى متعرّض اين بحث شدهاند ، و دو سبب و انگيزه را براى طرح چنين بحثى يادآور شدهاند :
نخست اين كه ، قرآن كريم كتاب هدايت است و نور مبين ، و وجود متشابهات در قرآن با اين حقيقت سازگارى ندارد ؛ زيرا ، متشابهات را جز خداوند يكتا و جز راسخون فى العلم باز نمىشناسند .
ديگر اين كه ، فخر رازى به ملاحده نسبت داده است كه گفتهاند : وجود متشابه در قرآن منشأ اختلاف مذاهب و آرا گرديده ؛ و پيرو هر مذهبى و صاحب هر رأيى توانسته است به قرآن ، به گونهاى كه با نگرشهايش هماهنگى داشته باشد تمسّك كند ؛ و اين ، با اهدافى كه قرآن كريم به خاطر آنها آمده است تناقض دارد .
از اين رو ، محقّقان در علوم قرآنى از دير باز ، بر آن شدهاند تا وجوه حكمت وجود متشابهات در قرآن را فاش سازند ، و بر اين پايه وجوه متعدّد و گوناگونى را يادآور شدهاند كه ميان ضعف و بىپايگى از يك سوى ، و نهايت قوّت و متانت از سوى ديگر در نوساناند ؛ « 1 » و ما در اين بحث ، به بعضى از آن وجوه اشاره خواهيم كرد ، و آن مواردى را كه نياز به نقد داشته باشند ، به بررسى خواهيم گذاشت .
وجه اوّل : شيخ محمّد عبده گويد :
خداوند سبحان متشابهات را در قرآن كريم نازل فرموده است تا
هامش
( 1 ) ر . ك . فخر رازى ، تفسير كبير ، 7 / 184 - 185 ؛ سيوطى ، الاتقان ، 2 / 12 - 13 ؛ زرقانى ، مناهل العرفان ، 2 / 178 - 181 .