در برابر آنها ايمان مطلق به آنهاست ؛ امّا ، آيات متشابهى كه فهم آنها پس از عرضه كردن آنها بر محكم امكانپذير مىگردد ، بايد براى وجود آنها در قرآن كريم غرض ديگرى در كار باشد كه عبارت است از هدايتى كه بر آنها مترتّب مىگردد .
وجه دوم : همچنين شيخ محمّد عبده گويد :
وجود متشابهات در قرآن خرد و انديشهء انسان با ايمان را در جهت تأمّل و نظر برمىانگيزد ، تا مبادا رفته رفته ناتوان شود و بميرد . وقتى همه چيز بسيار آسان و آشكار باشد ، ديگر خرد و انديشهء انسان را با آن كارى نخواهد بود . از سوى ديگر ، خرد و انديشه عزيزترين نيروهاى انسانى است كه بايد تربيت بشود . دين نيز گرانقدرترين چيز براى انسان است ؛ و اگر خرد و انديشهء انسان مجالى براى بحث و بررسى در دين نبايد ، عامل تعقّل و تفكّر در وجود انسان مىميرد ، و اگر در ارتباط با دين ، خرد و انديشهء انسان بميرد ، به واسطهء هيچ چيز ديگر زنده نخواهد شد . « 1 »
علّامهء طباطبايى ، بر اين سخن شيخ محمّد عبده نيز خرده گرفتهاند به اين كه قرآن كريم نسبت به عقل انسان و تربيت آن سخت اهتمام ورزيده است ، و به همگان فرمان داده است كه عقل را در آيات آفاقى و انفسى به كار بگيرند ؛ گاه به اجمال و گاه به تفصيل . چنان كه گاه دستور مىدهد كه همگان در آفرينش آسمانها و زمين و كوهها و درختان و جانوران و انسانها ، و اختلاف زبانها و نژادها تدبّر كنند و بينديشند . همچنين ، همگان را نسبت به تفكّر و سير و سياحت در كرانههاى جهان و نگريستن در احوال گذشتگان تشويق كرده است ، و عقل و فكر را بسيار تجليل كرده و علم و دانش را آن چنان كه بايد و شايد ستوده است ؛ و همهء اينها ، مىتوانست كفايت كند و ديگر نيازى نبود به پيش گرفتن راه انزال متشابهات كه لغزشگاه قدمهاى استوار و قتلگاه عقول فعّال گردد . « 2 »
وجه سوم : همچنين شيخ محمّد عبده گفته است :
هامش
( 1 ) محمّد رشيد رضا ، تفسير المنار ، 3 / 170
( 2 ) طباطبايى ، الميزان فى تفسير القرآن ، 3 / 58