3 - و امّا احتمال ديگر اينكه حضرات مشهور تاريخ استحقاق عقاب را جلو انداخته بگويند استحقاق عقاب مربوط به همان زمانى است كه ترك تحصيل علم كرده است .
حاصل و نتيجهء بحث در احتمالات اين دو گروه چيست ؟
اين است كه : اگر مراد حضرات مشهور احتمال سوم در نظر آنها باشد ، با احتمال سوم در نظر صاحب مدارك و پيروان او يكى است . يعنى :
1 - صاحب مداركى كه مىگويد : العقاب على ترك التّعلم ، مرادش مخالفت با واقع است در همان زمان ترك تعلّم و يا به تعبير ديگر تحصيل علم .
2 - مشهور هم كه مىگويند : العقاب على مخالفت الواقع ، مرادشان مخالفت با واقع است در همان زمان ترك تعلّم .
و لذا : بين هر دو گروه توافق حاصل شده مىشود . اگرچه تعبيرات متفاوت است .
جناب شيخ كداميك از سه احتمالى كه در كلام مشهور داده شد ، رجحان دارد ؟
همان احتمال اوّل كه گفته شد ، عقاب به خاطر مخالفت با واقع است ، چرا كه نهى شرعى ، حين المخالفة متوجّه اين جاهل مقصّر است .
چرا ؟
زيرا حضرات مشهور مىگويند : الصلاة فى الدار المغصوبة باطل و ان لم يعلم حرمة الغصب .
به عبارت ديگر : فردى در حين نماز نمىداند كه غصب حرام است ، چرا كه نرفته است ، احكام الهى را ياد بگيرد ، و لذا آمده است و در دار غصبى نماز مىخواند ، حضرات مشهور هم نماز چنين كسى را باطل مىدانند .
به چه دليل ؟ به دليل اجتماع امر و نهى ، يعنى : امر و نهى در عبادت او جمع شده است و عبادتى كه امروز نهى در آن جمع شود ، باطل است .
جناب شيخ ما هم قبول داريم كه به او امر شده است كه نماز بخواند ، نهىاش را از كجا آوردهاند ؟ بر او بار كردند ، او كه نمىداند نهىاى وجود دارد ؟
بله ، او حين الصلاة ، نهى از صلاة در زمين و يا دار غصبى داشته و يا دارد و لكن در اينكه نمىدانسته و يا نمىداند ، مقصّر است ، چرا كه پس از مكلّف شدن وظيفه داشت و يا دارد كه احكام الهى را ياد بگيرد . و لكن نرفت .
و لذا : امر معلوم با نهى مجهول در هنگام عمل جمع گرديد و يا مىگردد و عمل او را باطل مىكند و اين شاهدى است بر اينكه جاهل مقصّر به هنگام عبادت مستحقّ عقاب مىشود .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٤٧