3 - اينكه على الظاهر گفته باشند ، عقاب او به خاطر ترك تعلّم است و لكن در واقع منظورشان اين بود كه عقاب به خاطر مخالفت با واقع است .
چرا ؟
به خاطر تعيين تاريخ عقاب ، يعنى درست است كه عقاب به خاطر مخالفت با واقع است ، لكن تاريخ استحقاق اين عقاب از زمانى كه بايد به دنبال تحصيل علم مىرفت و نرفت .
به عبارت ديگر : او سال گذشته مكلّف شده است و لذا موظف گرديده است كه برود و احكام خدا را ياد بگيرد ، و لكن نرفته است ، و اين عدم تعلّم سبب شده است كه او سالها و يا چند سال بعد با حكم واقعى خداوند مخالفت كند .
پس : اين عقاب به خاطر همان مخالفت با واقع است و لكن تاريخ استحقاق عقاب از همان سال گذشته است كه به سن تكليف رسيد .
فى المثل : او امسال مرتكب شرب خمر مىشود و لكن در نامهء عمل او تاريخ سال گذشته ثبت مىشود . چرا كه سبب اين خطا همان تحصيل نكردن به موقع است .
جناب شيخ پس مراد مشهور از اينكه مىگويند عقاب جاهل مقصّر به خاطر مخالفتش با واقع است چيست ؟
در كلام مشهور نيز سه احتمال وجود دارد :
1 - اينكه فرد مزبور در زمان ارتكاب به حرام ، مستحق عقاب شده و يا مىشود ، چرا كه در زمان ارتكاب به حرام نهى داشته است و لكن با آن مخالفت كرده است .
در نتيجه : تاريخ استحقاق عقاب ، حين المخالفت با نهى است .
2 - اينكه استحقاق عقاب چنين كسى تنها به خاطر مخالفت با واقع ، يعنى به سبب شرب خمر است . بدون اينكه حين الارتكاب ، نهىاى داشته باشد ، چرا كه نهى متوجه آدم غافل جاهل نمىشود .
پس تاريخ استحقاق عقاب اين مرتكب از كى است ؟
دو احتمال در پاسخ آنها وجود دارد :
1 - اينكه بگويند ، تاريخ استحقاق عقاب او از همان زمانى است كه مرتكب مثلا شرب خمر شده است و تاريخ عقاب را از زمان ترك تعلّم به زمان ارتكاب به عقب بيندازند .
2 - اينكه تاريخ عقاب را جلو انداخته بگويند ، از همان زمان ترك تعلّم ، چنين عقابى دامنگير او شده است .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 246
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٤٦