جناب شيخ چرا مرحوم فاضل تونى فرمود يحتمل كه دو قاعدهء فوق شامل امثلهء مزبور شوند و نفرمود كه قطعا شامل اين امثله مىشوند ؟
سرّ مطلب اين است كه :
ضرر رسانيدن به غير بر دو گونه است : 1 . مباشرى 2 . تسبيبى .
اتلاف مباشرى اين است كه : شخص بالمباشره و به طور مستقيم مال ديگرى را تلف و يا به ديگرى ضرر مىزند .
اتلاف تسبيبى اين است كه : خود شخص بالمباشره آن مال را تلف نمىكند و يا خود شخصا به ديگرى ضرر وارد نمىكند ، لكن سبب تلف مال و يا ضرر به غير مىشود چنان كه در امثلهء مذكور چنين است .
حال نگرانى جناب فاضل اين است كه آيا قانون اتلاف و لا ضرر تنها شامل اتلاف و ضرر مباشرى مىشوند و يا اينكه نه تعميم داشته و شامل اتلاف و ضررى تسبيبى هم مىشوند ؟
و لذا : اگرچه قدر متيقّن همان اتلاف و ضرر مباشرى است و لكن احتمال اينكه شامل دوّمى هم بشود وجود دارد ؛ و لذا جناب تونى تعبير به يحتمل كرده است .
به عبارت ديگر : يك وقت شما با پاى خود به ظرف روغن ديگرى زده ، آن را داخل آب مىريزيد اين اتلاف بالمباشره است .
لكن يك وقت درب قفس پرنده را به جهت دادن آب و دانه باز مىكنيد و قصد آزاد كردن پرنده نداريد ، لكن او خودش اقدام به فرار كرده ، پرواز مىكند و مىرود .
اين اتلاف و يا ضرر بالمباشره نيست ، بلكه شما سبب آن شدهايد .
حال سؤال اين است كه :
آيا من اتلف و لا ضرر شامل اين اتلاف تسبيبى هم مىشوند يا نه فقط شامل اتلاف و ضرر بالمباشره مىشود ؟
بايد گفت احتمال چنين شمولى وجود دارد و با وجود چنين احتمالى ، چگونه مىشود اصل برائت جارى كرد و خود را از ضمان خارج كنى ؟
و لذا اگر جناب فاضل يكى از شرايط اجراى برائت را عدم تضرّر به ديگرى دانست براى اين است كه : شما از پرداخت خسارت فرار نكنى .
حاصل مطلب اينكه : آنجا كه دليل اجتهادى تكليف ما را روشن مىكند ، نوبت به دليل فقاهتى يعنى اصول عمليه نمىرسد .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 236
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٣٦