2 - و لكن اگر اطمينان حاصل كند آن فتوى عن حدس نيست بلكه مستقيما از لسان خبر عادل و يا ثقه گرفته است به نحوى كه اين مجتهد متفحص نيز قبول دارد ، در اين صورت فتواى او به منزله روايت بوده و داراى ارزش است و مىتواند از وى تقليد كند و لذا :
اگر شروط مذكور حاصل نبود ، مجتهد متفحص حق ندارد در مسائل مورد بحث از مجتهد مزبور تقليد كند ، بلكه مىتواند به همان مقدار فحصى كه خود كرده است قناعت كرده و دست به اجراى برائت بزند .
به عبارت ديگر نظر مشهور بر اين است كه :
مجتهد متفحص بايد به مقدارى فحص و تحقيق كند كه اطمينان به عدم دليل پيدا كند چرا كه اطمينان و يأس از وجود دليل ، عقلانى است چرا كه « خير الأمور أوسطها » و همين مقدار فحص كافى است .
آيا يأس از ظفر به دليل و اطمينان به عدم دليل در اعصار مختلف يكى است ؟
خير ، متفاوت است ، فى المثل :
1 - در زمان ائمه عليهم السّلام راه فحص و يأس ، مراجعه به امام عليه السّلام و يا اصحاب آن حضرات بود كه در اين صورت دستيابى به آنان مفيد علم بود .
2 - در زمان غيبت و قبل از جمع احاديث در جوامع روايى ، بايد به كتب حيثى اربعمائه مراجعه مىكرد تا اينكه مأيوس مىشد .
3 - در زمانى متأخر كه احاديث ائمه عليهم السّلام جمعآورى ، تنظيم ، تبويب و تدوين شده است مثل :
كافى ، من لا يحضر ، تهذيب ، استبصار ، بحار الانوار ، وسائل الشيعة ، مستدرك الوسائل ، وافى ، جامع احاديث الشيعة ، خصال صدوق رحمه اللّه ، امالى مفيد رحمه اللّه و صدوق و شيخ طوسى و . . .
فقيه بايد به مراجعهء به آنها اطمينان به عدم دليل پيدا كرده و از اصل برائت استفاده نمايد .
بنابراين : به نظر جناب شيخ ، تنها شرط اجراء اصل برائت عبارتست از فحص و يأس از دستيابى به دليل اجتهادى .
ديدگاه حضرت امام خمينى در صحّت عبادت جاهل تارك فحص چيست ؟
ايشان ضمن بدون اشكال دانستن وجوب اعاده عمل ، در صورتى كه با حكم واقعى مخالف باشد در رابطه با عبادات فرمودهاند :
در صورت مطابقت با واقع هم ، اگر قصد قربت از جاهل تارك متمشّى نشود ؛ اعاده بر او واجب است . چرا ؟
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٩٦