داند آنكس كه او خردمندست * كه ازين پايه تا بدان چندست
و آنگاه شريعتهاى آسمانى و آيتهاى وحى آسمانى بر مثال اطبّاى حاذقاند كه اگر مزاج عقل از اعتقاد طبيعئ خود بگردد تا بد را بر نيك و وضيع را بر شريف ترجيح نهد گويد
وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ
اين معنى دليل انحراف مزاج عقل است علاج مىبايد كرد بر مثال معدهء كه بعلّت غلبهء اخلاط بد از مزاج طبيعئ خود منحرف شود و شهوت گل خوردن و بغذاهاى بد ميل كردن برو غالب گردد آنگاه قواعد پادشاهى و ضوابط فرمانروايى در كارخانهء وجود بمثابت دستبرد تأثير آن استادان حاذق و كحّالان و قصّادان ماهرست كه چون طبيب مصلحتى بيند و در دفع اذيّت عامّ بقطع عضوى خاصّ احتياج داند ايشان بقطع و فصل آن اشتغال نمايند جايى داغ كنند و جايى قصد واجب دانند و جايى قطع عضوى لازم شمرند و جايى رگها بيرون كشند و بامثال اين ضوابط امور عالم را مربوط دارند و اگرنه چنين باشد هرجومرج به حال جهان راه يابد و كارها از قاعدهء خود بيفتد و ازينجاست كه گاه بودى كه يكى از مخالفان دين به حضرت رسول عليه السلام آمدى و او رداى مبارك خود جهت او بگستردى تا بر انجا نشستى ازين معنى پرسيدند فرمود ( إنّ جبريل عليه السّلام أمرنى أن أكرم كريم كلّ قوم ) يعنى جبريل از حضرت عزّت مرا چنين خبر داده است و اين ادب آموخته كه كريمان هر قومى را كرامى دارم و عزيزان هر طايفهء را مراسم عزّت بتقديم رسانم و امثال اين خبطها در هر زمانى واقع شده در زمان حضرت رسالت كه شهباز بلندپرواز
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ
آشيانهء جهانرا مركز دولت خود ساخته بود و نور نبوّت او عالم را منوّر كرده مسلمهء كذّاب چون موش شبپر در ظلمت شب ضلالت خود پروازى مىكرد عاقلان بديدهء عقل او را بشناختند و ازو اعراض كردند امّا چون طايفهء كور ديدگان از جنس او آن مقدار قوّت دانش نداشتند كه ذرّه را از آفتاب و دريا را از حباب بشناسند در زمان ابو بكر صدّيق معالجهء ايشان جز بشمشير ميسّر نشد تا اين معنى عالميانرا قاعدهء مضبوط و سلسلهء مربوط باشد كه جاهلانرا چون بزجر و تفريغ تأديب ميسّر نشود جز حرب تيغ بىدريغ چارهء ديگر نماند آرى [ بيت ]
هر كجا داغ بايدت فرمود * چون تو مرهم نهى ندارد سود
ربط سلسلهء سخن درين مقام آنست كه ] چون چند روزى عالم از ظلّ سلاطين نامدار و ملوك كامگار خالى مانده بود و در هر ملكى يكى سر برآورده و مملكت روم كه از اعاظم بلاد جهانست مسخّر امر و فرمان ييلدروم بايزيد شده و او مدّتى در مقام