افضال و احسان وصف روضهء رضوان و نعيم جاويدان را به ذكر جوىهاى روان تكميل فرموده كه
( جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ )
« 1 » همّت پادشاهانه باعث شد بر آنكه از رود ارس جدولى بريده شود كه آب آن از بيلقان گذرد و اراضى آن نواحى از ميامن آن خير جارى ، معمور و مسكون گردد . لاجرم فرمان قضا جريان به صدور پيوست و اركان دولت به جدّ تمام متوجه كفايت آن مهم گشتند و تواچيان ، مسافت جوى را به عساكر سپهر نيروى قسمت كردند و نهرى روان ، طول آن مقدار شش فرسخ به عرض پانزده گز شرع به كمابيش يك ماه تمام سرانجام گشت و با ديگر نظاير و اخوات از بيّنات آيات و امارات دولت قاهرهء حضرت صاحبقرانى انضمام يافت - و ما التوفيق إلّا من عند اللّه العزيز العليم ، إنّه هو التوّاب الرحيم .
گفتار در فرستادن حضرت صاحبقرانى علما و امنا را به ممالك از براى تحقيق احوال زيردستان و اشاعت آثار عدل و احسان
در آن مدت كه اراضى بيلقان مركز اعلام فرقدفرساى و مضرب خيام عساكر گيتىگشاى بود ، اعيان اكابر و اماجد تمام ايران و توران به رسم استقبال رايت فرخنده فال از اطراف و اكناف احرام كعبهء جلال بسته بودند و به درگاه عالمپناه جمع آمده و هنگام بار عام در مجلس ارم بهجت حرم احترام ، از علماى نامدار و فضلاى تقوى شعار مجمعى عظيم انعقاد مىيافت و چون خاطر همايون به كشف معظمات مسائل دينى و پژوهش از مهمّات فروض « 2 » و نوافل اسلامى شعفى تمام داشت ، بحثهاى شريف در ميان مىافتاد و سخن به هرگونه فوايد و لطايف منجر مىشد . از جمله روزى سلسال مقال زمرهء فضل و كمال ، به وادى فضيلت عدل و مزيّت احسان و افضال ، سر بركرد . همت صاحبقران بىهمال در آن حال روا نداشت كه آن مبحث به مجرد گفتوگوى زبانى ، بىنتيجهء متضمن مقاصد
هامش
( 1 ) . سورهها و آيات مختلف : توبه / 72 ، 100 و . . .
( 2 ) . ع : فرايض .