چون محل آنكه پرنيان بيان ، به زواهر جواهر مفاخر و مآثر آن حضرت مرصع گردد ، مقالهء سيم « 1 » است ، عنان قلم به صوب ثبت اخبار و آثار صاحبقران گيتىستان ، انعطاف مىبايد ، و نخست كيفيت طرز و نسق اين تأليف و طريق ضبط و تحقيق آن بازنموده مىشود - و من اللّه العون و التأييد انّه حميد مجيد .
گفتار در خصايص اين تأليف و ذكر مزيتى چند كه به آن متفرد است ، در ميان اشباه و نظاير
تاريخ مفاخر و مآثر حضرت صاحبقرانى بر وجهى كه مسودهء آن مكمل شده و بىتغييرى در آن به زيادتى و نقصان به بياض خواهد رفت ، از ساير تواريخ ارباب دولت و اقبال و اصحاب عظمت و جلال كه متقدمان و متأخران به نظم و نثر نوشتهاند و به تازى و فارسى در سلك بيان كشيده ، به سه گونه مزيت مخصوص است :
يكى وفور فوايد و كثرت نفع ؛ چه سودبخشتر ميوهاى كه در بوستان تصانيف اين فن و شاخسار خصايص هريك به انامل تأمل توان چيد ، آگاه گشتن است از غرايب احوال و عجايب اتفاقات و انقلابات كه در طى اطلاقات احكام تقدير بر دقايق حيل و لطائف تدبيرات ، مترتب شده باشد كه هرآينه انتقاش الواح ضماير به آن اهل كياست و دانش را مرآتى بود صوابنماى ، كه هنگام وزيدن رياح دولت و فرصت در تحصيل مطالب عليّه و تكميل مراتب سنيّه چهرهء رايى « 2 » صايب در آن توان ديد و گاه هبوب نكباى نكبت ، در بيرون شد « 3 » از مضايق اهوال و اخطار و تحرز نمودن از طوارق احداث روزگار ، عكس تدبيرى منجح در آن مشاهده توان كرد .
[ بيت ]
جز عكس راى اهل سعادت گمان مبر * آيينهاى كه چهره نمايد در او ظفر
و چون حضرت صاحبقرانى از مبدأ تأسيس كاخ سرورى و ملكستانى تا
هامش
( 1 ) . م : سوم .
( 2 ) . همهء نسخ : راى .
( 3 ) . ع : شدن .