( 19 ) جاى وفات سبكتگين
طورى كه در حواشى طبقه ( 11 ) بحث سبكتگين نشان داده شد ، مؤلف ما گويد : كه سبكتگين بحدود بلخ در ديه ( برمل مدورى ، يا مادر و موى ، يا مدروى ، يا مدريوى ، يا با رمل مادر وى ) فوت شده ، و نام اين ديه باختلاف ضبط نسخ خطى بصور بالا آمده ، و راورتى در ترجمهء خود همه را ذكر كرده است ، و گويد كه در يك نسخه ترمذ هم نگاشته شده .
ابن اثير در الكامل ( ج 9 ص 54 ) گويد : كه سبكتگين در بلخ بود ، و بسبب طول مرض بغرض تبديل هوا به طرف غزنه حركت كرد ، و در راه بلخ و غزنه از جهان رفت ، و ميت او را بغزنه آورده ، در آنجا دفن كردند ابن خلدون ( ج 4 ص 363 ) و بستانى در دائرة المعارف خود ( ج 9 ص 462 ) عينا قول ابن اثير را نقل ميكنند ، و هيچ يكى موقع انتقال او را اشارتى نكردهاند . گرديزى ( ص 45 ) نيز عزيمت امير سبكتگين را از بلخ بغزنين و مردن او را در راه اشاره مىكند ، ولى جاى مردن را ذكر نكرده است برخى از مؤرخين متأخر مانند فرشته و كسانى كه از او اقتفا كرده اند ، وفات سبكتگين را به ترمذ نوشتهاند [ ( 1 ) ] چون مؤرخين ديگر مانند گرديزى و ابن اثير و غيره به موقع فوت امير سبكتگين اشارتى نه كردهاند ، بنابران بايد گفت كه مأخذ فرشته در تعيين جاى انتقال سبكتگين به ترمذ نيز شايد همين طبقات ناصرى باشد . زيرا محمد قاسم درد ديباجهء كتاب آن را از مآخذ خود ميداند . چون در يكى از نسخ راورتى ترمذ نوشته شده ، بنابران به يقين اقرب است كه در نسخهء مأخذ محمد قاسم فرشته هم شايد ( ترمذ ) نوشته شده بود .
يكى از مؤرخين معاصر دكتور محمد ناظم در كتابيكه بر حيات سلطان محمود نگاشته نيز ( مادروموى ) متن ترجمهء راورتى را محل وفات سبكتگين مىنويسد [ ( 2 ) ] ولى به عقيده نگارنده قول اول به صحت نزديك نيست ، زيرا كه ترمذ بين راه بلخ و غزنه واقع نبوده ، و شهرى بود بر ساحل ماوراى جيحون ، چنانچه حدود العالم ( ص 66 ) گويد :
« شهريست خرم و بر لب رود جيحون نهاده . . . . ، ، » و بقاياى شهر تاريخى
هامش
[ ( 1 ) ] فرشته ص 21 و حيات افغانى و غيره
[ ( 2 ) ] ترجمهء فارسى كتاب سلطان محمود ، ص 34