سفر كرد ، و در يكى از بالاخانههاى خيابان ناصريه ( ناصرخسرو كنونى ) منزل گزيد ، و در كسوت روحانيت به تكميل تحصيل پرداخت .
اتفاق را روزى عين الدوله صدراعظم وقت از آن خيابان مىگذشت ؛ چون نزديك بالا خانهء محمد رضا رسيد كسى سنگى به سوى كالسكهء عين الدوله پرتاب كرد . سنگ به كالسكه رسيد و شيشهء آن را شكست . شبانگاه گماشتگان علاء الدوله حاكم تهران محمد رضاى مدبر الممالك را كه آنزمان مدبر الشريعه لقب داشت ، مورد مؤاخذه قرار دادند . او گفت كه آنروز ميهمان داشته و از حادثهء سنگاندازى به سوى كالسكهء صدراعظم بىخبر است . مأموران حاكم به طمع گرفتن چيزى بر خشونت ، افزودند . مدبر الشريعه كه گمان نمىكرد بر او كه صاحب عمامه و ردا و درزى طلاب است بىحرمتى كنند ، جوابهاى درشت و ناهموار داد . گماشتگان حاكم او را نزد علاء الدوله بردند و گفتند اين جوان به سوى كالسكهء صدراعظم سنگ پرتاب كرده و شيشهء آن را شكسته است . حاكم وى را مقصر شمرد . مدبر الشريعه انكار كرد . علاء الدوله در خشم شد و گفت : تو چطور طالب علمى هستى كه با عبا و عمامه ستره و شلوار فرنگى پوشيدهاى و ريشت را تراشيدهاى .
ميرزا رضا جوابهايى داد كه بر طبع حاكم گران آمد . علاء الدوله دستور داد كه وى را فلك كنند .
دستور حاكم در حضور چندين نفر كه بعض آنها در لباس روحانيت بودند اجرا شد .
مدبر الشريعه بر اثر اين شكنجه دردمند و خشمگين شد ؛ دلآزرده از اينكه هيچيك از اهل عمايم حاضر در مجلس ، به شفاعت و حمايت از او برنخاسته بود . همان روز عبا و عمامه را به يكسو افگند ، كلاه بر سر نهاد و لقب خود را از مدبر الشريعه به مدبر الممالك تغيير داد ، در صف متجددان درآمد ، و به نشر روزنامهء تمدن پرداخت .
نخستين شمارهء اين روزنامه 17 ذىحجه 1324 با حروف سربى در چاپخانهء خورشيد به طبع رسيد ، و دومين شمارهاش 24 ذىحجه انتشار يافت . در سال اول رويهمرفته هشتاد شماره منتشر شد ، اما از دورهء دوم به سبب تيراندازى با توپ به مجلس ، پراكنده گشتن يا گرفتار آمدن آزاديخواهان ، فقط چهارده شماره به طبع رسيد ، و مدبر الممالك از بيم جان و كشته شدن به دست دژخيمان محمد على شاه به هندوستان گريخت .
در آنجا با كمك سيد جلال الدين مؤيد الاسلام مدير روزنامهء حبل المتين به روزنامه نويسى پرداخت و نخستين شمارهء تمدن را در هند ، غرهء رمضان 1326 منتشر كرد . در اين شماره مقالتى تند و آتشين زير عنوان خلاص ايران موكول به فداكارى ايرانيان است نوشت و در آن به صراحت توصيه كرد كه آزاديخواهان بايد محمد على شاه را از پادشاهى خلع كنند ، و بىاجازهء مجلس نبايد دينارى به هيچ عنوان به دولت بپردازند .
اقامت مدبر الممالك در هندوستان به طول نينجاميد ؛ از آنجا به مصر ، و از آن كشور به عثمانى رفت ، و در ربيع الثانى 1327 وارد رشت شد . در آنجا به نشر روزنامه كوشيد اما فقط يك شماره به روز 29 ربيع الثانى 1327 منتشر كرد .
شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى ) — صفحة 299
مساهمون: اقبال يغمايى
ص٢٩٩