حقوق خرج آمدهء ايالات ، بواسطهء بىبندوبار شدن حساب حكام اكثر نميرسيد و چنان كه سابقا اشاره كردهام اين هم يكى از ممرهاى دخل حكام و متنفذين شده بود ، هر ولايتى كه مستشار الملك در دادوستد ماليات آن مداخله ميكرد ، بورس خريدارى قبض آن ولايت بالا ميرفت و از تومانى پنج شش قران بهشت نه قران ترقى ميكرد . در مقابل ، هرجا كه آصف الدولهء شاهسون بحكومت مىرفت ، قبض آنجا تومانى چهار پنج قران هم مشترى نداشت .
در اخلاق خصوصى قدرى باريكبين و باوجوداين آقامنش بود . تجمل زندگى را بدون اينكه اهل تبذير باشد دوست ميداشت . شبهاى جمعه روضهخوانى ميكرد و بطلبههاى فقير شام ميداد . روضهخوانى دهگى هم داشت و در اين اواخر اين ده روز را بشب تبديل كرده بود و در ماه رمضان ده شب روضه ميخواند و افطار مفصلى ميداد . گازران جعفرآباد ساوه نزديكى علىآباد ملكى ما را خريدارى و وقف شام و نهار خدام كشيك آستانهء حضرت معصومهء قم كرده بود .
مستشار الملك از دو خواهر ما اولاد ماندنى پيدا نكرد . در همين سفر در شيراز زنى گرفت و آقايان حسنعلى و رضا قلى مستشار كه فعلا يكى وكيل مجلس و ديگرى سرهنگ است ، نتيجهء اين تجديد فراش ميباشند . آقاى حسنعلى مستشار مردى اديب و دانشمند و در ايام وليعهدى ، سمت معلمى اعليحضرت همايون محمد رضا شاه پهلوى را داشته و در سويس هم به همين سمت مشغول خدمت بوده و مردى متين ، فاضل ، امين ، صديق ، و خيرخواه است .
* * *
فوت مرحوم حاجى ميرزا حسن شيرازى
در دوشنبهء هشتم ماه شعبان 1312 حاجى ميرزا محمد حسن شيرازى مجتهد مقلد عموم پيروان مذهب تشيع بدرود زندگى گفت . در تمام شهرها براى او مجالس ترحيم برپا داشتند . در تهران گذشته از مجالس فاتحهء محلات و علما ، از طرف دولت هم در مسجد شاه مجلس ترحيم منعقد شد . ناصر الدين شاه با رجال دربار براى جمع كردن ختم به مسجد شاه رفت .
در همين ايام كوروپاتكين « 1 » ژنرال روس كه به سمت سفارت كبراى فوقالعاده بدربار ايران مامور شده بود ، يكى دو روز بود به تهران وارد شده ، كاركنان دولت مشغول پذيرائى او بودند كه خبر فوت حاجى ميرزا حسن به تهران رسيد . دولت براى احترام آن مرحوم پذيرائىهاى سفير كبير فوقالعاده را تعطيل كرد و بعد از ورگذار شدن ختم مجددا شروع نمود .
اين ژنرال يكى از رجال نظامى مهم روسيه و در استقرار نفوذ روسها در تركستان زحماتى كشيده و ماموريتش در ايران نيز البته باطنا براى مطالعات نظامى بود . ولى مردم
هامش
( 1 ) -Kouropatkine