گردشى هم در مسجد شاه ميكردند . اشخاص متوسط دور معركهء درويشها حلقه زده ، به بيانات آنها كه اكثر براى دريافت شاهى صد دينار بعنوان چراغ اللّه بود گوش ميدادند .
من هيچ امامزاده زيد را به اين ترتيب نديدهام اينها چيزهائى است كه از بزرگترهاى خانواده شنيدهام . در دورهء نيمهكودكى و نيمهجوانهمردى من عين اين بساط ، به طرز اكمل در مسجد و مدرسهء سپهسالار ( جنب مجلس شورايملى ) برپا و تا زمان سلطنت مظفر الدين شاه هم برقرار بود . در اينوقت چون ماه رمضان كمكم بزمستان افتاده و گردش در فضاى آزاد خيلى مطلوب نبود ، اين رسم هم از بين رفت .
در صحن مدرسهء سپهسالار به حدى ازدحام ميشد كه براى پيمودن فاصلهء از جلو خان تا داخلهء صحن ، البته شش هفت دقيقه وقت لازم بود . راهرو سمت حوضخانه راه زنانه و راهرو سمت راست ، بمردها تخصيص داشت . در صحن مدرسه هم همين تقسيم را كرده بودند . در حجرههاى سمت شمال بزازها براى زنها بساط پهن ميكردند و ساير حجرات و ايوانها جز ايوان سمت مشرق كه ايوان چهلستون و جزو مسجد بود بساط خرازى و بلورفروشى و سمسارى براى مردها پهن ميشد و واقعا نمايشگاه حسابى از امتعهء آن روز كشور بود . حتى طاقنماهاى جلو خان را هم ميگرفتند و دكانهاى خيابان نظاميه هم بساط خود را رنگينتر مىكردند و جمعى هم در پيادهرو خيابان بساط ميگستردند . كمتر كسى از اهل شهر بود كه ماه رمضان لامحاله يك بار به اين نمايشگاه نيايد . ما كه منزلمان سرچشمه و نزديك بمدرسهء سپهسالار بوديم ، تقريبا هر روز به اين نمايشگاه ميرفتيم .
ناصر الدين شاه هم يكى دو بار براى گردش به اين نمايشگاه آمده ، توپ چيت و گاز بين زنها انداخته بود .
ميرزا حسين خان سپهسالار عمرش وفا به تمام كردن مدرسه نكرد و چون شاه وقت متولى مدرسه بود ، ناصر الدين شاه اين حق خود و رسيدگى به كار ساختمان را به يحيى خان مشير الدوله برادر آنمرحوم واگذاشته ، مأمورش كرد كه از همان موقوفات مدرسه ساختمان آن را تمام كند . بنابراين مدرسهء سپهسالار خردخرد ساخته شد و اول محلى كه طاق آن را زدند ، چهلستون بود و بعد بمقصورهء بزرگ سمت جنوب پرداختند . تازه طاق مقصوره تمام شده بود كه حاجى شيخ جعفر مجتهد شوشترى ، مرد باتقوى ، كه در آن واحد واعظ و سخنران زبردستى هم بود ، از عتبات براى زيارت مشهد بايران و تهران وارد شد . ماه رمضان بود ، حاجى ملا على كنى از او تجليل كرده يكروز در مسجد مروى او را مقدم داشت و تمام طلاب و مقدسين و خود حاجى ملا على هم پشت سر او نماز خواندند . فردا تمام مردم شهر براى نماز خواندن پشت سر او هجوم كردند .
ناصر الدين شاه مسجد نيمهتمام سپهسالار را براى نماز خواندن حاجى شيخ جعفر تعيين كرد و آجر و خاك و گچ و آشغال بنائى را از اين سر و آن سر صحن و حجرات چهلستون و مقصوره جمع و محل را براى نماز آماده كردند . حاجى شيخ در محراب مقصوره سمت جنوب به نماز ميايستاد . چهلستون را براى زنها تخصيص دادند ، تمام مقصوره و صحن
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى ) — صفحة 332
مساهمون: عبدالله مستوفى
ص٣٣٢