را ناقل اين مرض ميدانند از كجا كه فردا شتر در ايجاد اين مرض مؤثر شناخته نشود . اسرار طبيعت بزرگتر از اينهاست كه به اين زوديها و مفتيها بشر بتواند ادعا كند كه بحقايق آن رسيده و تمام آن را كشف كرده است « 1 » .
استادى هم كه حمام را اجاره ميكرد و دويست سيصد تومان سرمايهء خود را در عوض اثاثه از قبيل لنگ و لوازم و سوخت و گرمى آب و هواى حمام مايه ميگذاشت ، بعد از وضع مصارف عادى و جارى به روزى هفت هشت قران قانع بود . تمام اين مقدمات سبب ميشد كه پول حمام از صد دينار بيشتر نباشد بطوريكه با پنج شش شاهى مخارج ، مؤمن سر تراشيده كيسه كشيده و صابون زده ، تروتميز از حمام بيرون ميآمد . آنها كه ميخواستند از استاد و جامهدار سرحمام و دلاك آبگير و داخل آن احترام زيادترى دريافت كنند ، ده شاهيكه مايه ميرفتند كار از هر حيث سكه بود . يكقران پولى بود كه اعيان درجهء اول براى حمام ميدادند و در حقيقت سه ربع آن بمنزلهء انعام بود .
حماميها سوخت كاروانسراها را از كاروانسرادارها اجاره ميكردند و با نگاهدارى يك قاطر يا يكى دو الاغ و يكنفر آدم كه بين كاروانسرا و حمام به كار حمل سوخت مشغول ميگرديد طايهء سوخت را مثل كوه بلند ميكردند و با آدمكى كه بالاى آن براى جلوگيرى از خرابكارى كلاغ از كهنه و پارچه ميساختند دستنخورده ميماند . بر فرض اينكه كاروانسرائى هم در نزديك حمام نبود كه سوخت آن به درد حمام بخورد ، طويلهء اعيان محل كه از دو سه الى ده بيست سر اسب و قاطر در آن بسته بود زياد بود و هر جوالسوخت كه اقلا پانزده من وزن داشت بده شاهى خريد و فروش ميشد . مگر يك حمام چقدر سوخت ميخواست كه مستلزم مخارج سنگين و فراهم كردن آن زحمتى داشته باشد ؟ اين حماميها هميشه گرم كردن يكى دو سه حمام سرخانهء اعيان محل را هم مقاطعه ميكردند كه ببزرگى و كوچكى حمام ، ماهيانه از سه چهار پنج تا شش هفت تومان از هر حمام ميگرفتند . اين حمامها را بين خود حمامهاى اندرونى مىگفتند . « 2 »
هامش
( 1 ) - بعضىها ميگويند عادت دافع ميكروب است و سبب سالم ماندن قدما را باوجود هفتهاى يكى دو بار تطهير و فرورفتن در آن آبهاى آلودهء بهرگونه ميكروب ، همان عادت آنها وانمود ميكنند . بىشك عادت بهرچيز و بهر كار البته از نتايج بد آن ميكاهد ولى نميتوان گفت كه مطلقا عادت دافع ميكروب است . در اينكه پدران ما با دستورات همان حكيمباشىها و جوشاندههاى دوره از ما بيشتر ناخوش نميشدند و دوام آنها از ما زيادتر بوده است محل كلام نيست . سبب آن براى من كه تحصيلى در علوم طبيعى ندارم مجهول مىباشد .
( 2 ) - امروز در دهات عين اين وضع برقرار است . در دهات اربابى حمام را مالك ساخته است در دهات خردهمالك هم يك اهل خيرى پيدا شده و حمامى به راه انداخته است . بطوريكه حمام اجاره ندارد و شخصى كه متصدى گرم كردن حمام است ، در سر خرمن از هر رعيتى مقدارى گندم براى پول حمام تمام سال ميگيرد . سوخت را از علف و بوتهء خشك صحرا جمع كرده و حمام را هميشه گرم نگاه ميدارد ، بطوريكه حمام كردن روزى يك بار هم براى رعايا مانعى ندارد . آنها هم بيشتر از شهريها ناخوش نميشوند جهتش چيست ؟ . . بر بنده مجهول است .