با كوكبه و اثاثهء قدرت « 1 » براى توديع با نظاميان رشيد خود به اين اردو رفت . صدراعظم فرمان شاه را كه بعموم افسران و افراد خطاب شده بود بصداى بلند خواند .
در اين فرمان ، شاه مسافرت خود را باروپا كه براى بهبود و تدارك وسائل ترقى قشون از قبيل اسلحه و مهمات و مشاق و غيره است ، بقشون خود اعلام و مراقبتى كه در ترفيه حال افراد و افسران دارد از روى رويهء يكسالهء گذشته نشان ميدهد . در آينده هم بهبود وضع آنها را بر ذمه خود لازم و حتم ميشمارد و آنها را بنظم و انضباط توصيه مينمايد . از اعتماديكه به آنها داشته و پايتخت و اسلحه و مهمات را باطمينان آنها سپرده است تذكر ميدهد . نيابت سلطنت « عم اكرم » معتمد الدوله ، و ، « فرزند عزيز خود » نائب السلطنه را در كليهء كارها و نيابت ناصر الملك را در كارهاى قشونى اعلام و با آنها وداع مىكند چهاردهم صفر المظفر 1290 .
خلاصه در 21 صفر شاه از تهران بعزم اين سفر اردو بيرون زد . پرنس منچيكوف و ساير مهمانداران دولت روس در رشت شرفياب شدند . شاه در كشتيهائيكه مهماندارها براى بردن او و همراهانش آورده بودند قرار گرفت .
مشير الدوله در انتخاب ملتزمين شاه هم سعى كرده است كه اشخاص متنفذ در اين سفر همراه باشند . عز الدوله برادر شاه و اعتضاد السلطنه و حسام السلطنه و نصرة الدوله و عماد الدوله از شاهزادگان درجه اول ، اللّه قليخان ايلخانى و عضد الملك و علاء الدوله كه دو نفر آخرى دربارى هم بودند از قاجاريه ، حسنعليخان وزير فوايد ، مخبر الدوله ، معتمد الملك از وزراء ، شجاع السلطنه و رضا خان از سركردهها ، امين الملك ( امين الدوله ) و امين السلطان از درباريها و حكيم الممالك و دكتر طولوزان از اطباء جزو همراهان و باقى هم از نيمچه وزراء و نيمچه اعيان هستند . معلوم مىشود نظر مشير الدوله كه خود نيز جزو ملتزمين است ، اين بوده است كه گذشته از شخص شاه سايرين هم از اوضاع جهان باخبر شوند و در پيشرفت دادن كار كشور كمككار او باشند .
روز چهارم ربيع الاول كشتيهاى حامل شاه و همراهان از ساحل انزلى لنگر كشيد و شاه به حاجى طرخان و از آنجا به ساراطوف و از آنجا با راهآهن به مسكو و از آنجا به پطرزبورغ
هامش
( 1 ) - اثاثهء قدرت از « آپارى دوپووار » فرانسه ترجمه و اقتباس شده و بعقيدهء من ، بد اصطلاحى نيست . مقصود از اثاثهء قدرت ، اثاثهء تشريفاتى معمولهء وقت است كه در اين موارد به كار مىافتد و مثلا افراد ژاندارم ، سرباز و پاسبان پياده و سواره كه در مسير شاه ايستاده بعلاوهء عدهء سوار مخصوص كه در اطراف كالسكهء شاه حركت ميكنند اثاثه قدرت مىباشد .
بعضى از نويسندگان استعمال ترجمه و اقتباس اصطلاحات زبانهاى خارجى را مخالف رويهء نويسندگى پنداشته و از آنها انتقاد ميكنند . در حقيقت ميخواهند بگويند كه ما نبايد از انشاء شاه طهماسبى عهد عتيق دست برداريم و نويسندگى را كه بايد با زمان بطور تكامل پيش برود ، ميخواهند در همان الفاظ و عبارات و اصطلاحات عهد دقيانوس تختهبند كنند و اين با هر سليقهء مستقيمى مخالف است . چنان كه اكثر اصطلاحات و تعبيرات و كنايات زبان امروزه ما ريشهء عربى دارد چه مانعى دارد كه ما از ساير زبانهاى خارجى هم اين استفادههاى ادبى را كه سبب توسعه زبان است بكنيم و اقتباس خود را منحصر به زبان عربى ننمائيم .