از دستخطهائيكه ناصر الدين شاه در اين دو ساله صادر كرده و تمام آنها در روزنامه ايران منتشر شده و در دست است ، پيداست كه آنچه شاه بعد از امير نظام در تجسس آن بوده در شخص ميرزا حسينخان مشير الدوله يافته است . آنچه امر ميدهد بلافاصله اجرا مىشود و آنچه خود از آن غافلست صدراعظمش يادآورى مىكند و باسم او و انشاء او قلم ميرود و بانجام ميرسد . احكام دولت سرسرى نيست و مؤاخذه و بازپرسى در كار است و همهچيز نظم و نسق دارد . از همه بهتر كار زياد هم بر شاه تحميل نميشود و براى شكار و تفريح و مسافرتهاى خود ، وقت و سر فارغ دارد چنان كه صدراعظم وسائل مسافرت فرنگستان او را فراهم كرده است .
مسافرت اول شاه بفرنگ
سال 1290 رسيد از سال پيش همه ميدانستند كه شاه در اينسال بفرنگستان مسافرت خواهد كرد . چهار ماه قبل ملكم خان ناظم الملك ( ناظم الدولهء بعد ) كه به سمت سفارت مقيم ، بدربار لندن مأمور شده بود دستور داشت كه ضمنا با ساير دول اروپا هم مذاكره كند و قرار طرز پذيرائى شاه را با دربارهاى ساير دول نيز بدهد و شرايط اين پذيرائى را معين نمايد . بر اثر همين مأموريت بود كه در اواخر سال 1289 سفير مقيمى كه از طرف دولت اطريش و مجارستان بدربار ايران آمد ، در روزبار حضور رسمى از طرف امپراتور اطريش و پادشاه مجارستان شاه را برفتن به آنكشور دعوت كرد . دولت روسيه و انگلستان هم باوجود همجوارى و منافعى كه در ايران داشتند ، از اين ديدار دوستانهء شاه ايران اظهار خوشوقتى كردند . آلمان و فرانسه و ايطاليا و عثمانى و بلژيك و حتى سويس هم هريك در نوبت خود با روى گشاده براى پذيرائى شاه حاضر شدند . شاه قبلا معتمد الدوله فرهاد ميرزا عموى خود را از حكومت كردستان به تهران احضار كرد كه در غياب او با نائب السلطنه پسرش كار سياست سلطنت را اداره كند . بنابراين برعكس مسافرتهاى داخلى قبل كه تا چند روزى پيش از حركت شاه ، عامه مردم از قصد مسافرت او خبرى نداشتند در اين مسافرت از سال قبل همهكس ميدانست كه شاه باروپا سفر خواهد كرد ؛ چنان كه ديديم در لايحهء قانونى پيشنهادى صدراعظم هم اشاره به اين مطلب شده بود . در حكومت مقننه البته نبايد كارها در خفا صورت بگيرد و مردم با كار ختم شده مواجه شوند ؛ بلكه بايد لامحاله ، از رؤس مسائل آگاه باشند .
مشير الدوله به اين قصد شاه را بفرنگ ميبرد كه ترقيات مادى و معنوى اروپا را كه از اثر حكومت مقننه در كشورهاى اين قطعهء دنيا حاصل شده است ، برأى العين مشاهده كند و از كارى كه باجراى آن تصميم گرفته است پشيمانش نكنند . پيشرفت و طرز ادارهء ممالك خارجه را ببيند و بداند كه سايرين چگونه كشوردارى ميكنند تا وقتى كه بايران برميگردد ، بمطالبى كه از در خير و صلاح عامه پيشنهاد خواهد كرد بيشتر اهميت بدهد .
براى محافظت پايتخت ، اردوى نظامى در بيرون دروازهء دولت تشكيل شد . شاه