و سختى نشان نمىداد . خانهاش پناهگاه بىپناهان بود . با اين حال تن آسان و تن پرور نبود و وظايف خويش را به خوبى انجام مىداد . شخصا شعر نمىگفت . ولى در اشعار شعراى زمان و سرايندگان قديم مطالعتى تمام داشت و فرزندان خود را هنرمند و اديب و خوش سليقه و متين و موقر بار آورده بود . نمونهء كامل فرزندان او يكى آصف خان بود كه اصلا نام ميرزا ابو الحسن داشت و ديگر نور محل زن مقتدر و هنرمند و خوش سليقهء جهانگير سلطان هند .
ممتاز محل دختر آصف خان ( ملقب به آصف جاهى ) و تربيت شدهء چنين خاندانى بود . وى مدت بيست سال در خانهء شوهر بود و درين مدت چهارده فرزند به جهان آورد كه هفت تن از آنان ، سه دختر و چهار پسر باقى ماندند . از پسرهاى او يكى اورنك زيب است كه سرانجام به سلطنت هند رسيد و ديگر دارا شكوه و خواهرش جهانآرا بيگم كه قدم در وادى عرفان نهادند و دست در سلسلهء قادرى زدند . نخستين فرزند او دارا شكوه بود كه ابو طالب كليم در تاريخ ولادت او گفته است :
يكى نير از برج شاهى دميده * كه نورش گرفته ز مه تا به ماهى
به گوش دل از بهر تاريخ آمد * « گل اولين گلستان شاهى »
بايد يادآور شد كه تولد اين پسر در 29 صفر 1024 صورت گرفته و اين نام را نيز نيايش سلطان نور الدين محمد جهانگير بر وى نهاده است .
با اين كه شاهزاده خرم زنان ديگر نيز داشت ، و من جمله يكى از زنانش دختر مظفر - حسين ميرزا شاهزادهء صفوى بود ، ولى ممتاز محل را به مناسبت زيبائى صورت و نيكوئى سيرت و حسن رفتار و گفتار از ديگر زنان خويش دوستتر مىداشت و به همين جهت وقتى وى ناگهان درگذشت شاه جهان به سختى ملول و دلگير شد . هنگامى كه ممتاز محل درگذشت سى و نه سال بيش نداشت و مرگش هنگامى ناگهان روى داد كه او تازه آخرين فرزند خود يعنى دخترى به نام گوهر آرابيگم را زاده بود . روز هفدهم ذى القعده سال 1040 در باغ زين - آباد ، در شهر برهانپور ، جسدش به امانت مدفون شد . ماده تاريخ وفاتش « جاى ممتاز محل جنت باد » گرديد . آرامگاه وى همان بناى عظيم و زيباى تاج محل است كه ساختمان آن 12 سال تمام طول كشيد و پنجاه لك روپيه يا به اصطلاح زبان ما پنج ميليون روپيه در آن صرف شد . اين بنا به اهتمام مكرمت خان در سال 1052 به پايان رسيد . شاه جهان در نظر داشت كه روبروى تاج محل ، بناى ديگرى از سنك مرمر سياه براى خود بسازد . اما فرصت