سراسر كشور را به پانزده صوبه تقسيم نمود و براى هر ايالتى حاكمى معين كرد با اختيارات كشورى و نظامى . به فرمان وى تمام اراضى مزروعى كشور را مساحى و مميزى نمودند و او به تناسب استعداد خاك و ميزان بارورى زمين ماليات معين كرد . براى رسيدگى به شكايات مردم و اقامهء عدل و داد اساسى متين بنياد نهاد و به هر جا مأمورى براى بسط عدالت و زير نظر او فردى به عنوان قاضى تحقيق فرستاد .
ازين اقدامات گذشته ، آنچه اكبر را در بين سلاطين زمان خود مشخص مىنمايد ، بلند نظرى او در امور مذهبى و بزرگ منشى وى در داورى بين اديان مختلف بوده است .
وى هندو و مسلمان را به يك چشم مىنگريست و با شاهزادگان راجپوت دوستى مىورزيد و هندوان را مشاغل مهم مىبخشيد . در ميان مشاورين و نديمان وى راجه مال برهمن بيش از همه محبوب و مقرب بود . اين راجه مردى سخندان و نكته سنج و اديب و ظريف بود . اكبر جزيهاى را كه بر هندوان قرار داده شده بود لغو كرد و زوار هندى را از پرداخت مالياتهاى تحميلى معاف داشت . با اين حال ، وى بسيارى از سنن هندى را كه بر خلاف حقوق انسانى بود برانداخت . تا زمان او ، زنان بيوه مجبور بودند كه خود را با جسد شوهرانشان بسوزانند .
وى نه تنها اين رسم را كه ساتى خوانده مىشد بر هم زد بلكه به زنان بيوه اجازه داد تا دوباره شوهر كنند . رسم زناشوئى كودكان شيرخوار را از ميان برداشت و محاكمات آميخته با شكنجه و قربانى حيوانات را موقوف نمود .
اكبر به مسائل مذهبى علاقهء فراوان داشت و هر شب مجلسى از دانشمندان مذاهب اسلام و مسيحيت و آئين هندو و بودا با حضور خويش تشكيل مىداد و با بىطرفى تمام به سخنان هر يك از آنان ، در حقانيت كيش خويشش گوش فرا مىداشت . وزير او ابوالفضل نيز مردى آزاده بود . وى از دانشمندان زمان خود به شمار مىرفت كه در ترسل و مسائل ادبى شهرتى به سزا داشت . از جملهء تأليفات او كتاب اكبر نامه است در تاريخ سلطنت اكبر . برادر ابو الفضل به نام ابو الفيض نيز شاعرى حكيم و دانشمند بود . اين هر دو برادر به علت آشنائى فراوان به فلسفه و خاصه فلسفهء هندى ، در امور مذهبى سخت بلند نظر بودند و مخدوم خويش را نيز درين مسامحه مذهبى و تساهل نسبت به عقايد دينى ديگران يارى مىدادند . همين امر موجب شد كه جماعتى از مسلمانان دربار گوركانى هند ، نسبت
شاه عباس ( مجموعه اسناد و مكاتبات تاريخى همراه با يادداشتهاى تفصيلى ) ( فارسى ) — صفحة 319
مساهمون: عبد الحسين نوائى
ص٣١٩