زيادى از اصيلزادگان نيز اقامت گزيده بودند . فرمانرواى پير در سال 1857 بر خلاف ميلش درگير شورش نظاميان ، به اصطلاح سرپيچى از دستورات شد كه انگليسىها پس از سركوب آنها تمام هند را به استثناى شهر شاهزادگان تحت فرمان پادشاه انگلستان قرار دادند . ولى بهادر شاه در تبعيد با بدبختى در رانگون درگذشت ؛ او 88 سال داشت . ( 13 )
بايد به ثبت رساند كه از زمان غارت دهلى در سال 1739 ، ديگر در آنجا وقايع مهم سياسى و فرهنگىاى كه به مسلمانان هند مربوط باشد رخ نداد . آواده تبديل به استانى با فرهنگ جذاب شد كه در آن اردو شكيلترين شكل خود را به دست آورد و جايى شد كه در آنجا جشنهاى شيعه در حد افراطآميز برگزار مىشدند . وجيد على شاه ، آخرين فرمانروا با غصب منطقه توسط انگليسىها در سال 1856 بايد به تبعيد مىرفت كه با زنان متعدد خود و باغ وحش تجهيز شدهء پربارش به كلكته نقل مكان كرد .
در دكن در بين نوادگان نظام الملك سلسلهء سلطنتى آصف جاهى كه آداب و سنن اسلامى را حفظ مىنمود ، تكوين پيدا كرد ؛ تا سال 1948 ، زمانى كه ناحيهء نظام حيدرآباد به وسيلهء اتحاديهء هند الحاق شد ، يكى از مهمترين مراكز آداب و سنن اسلامى بود .
لاهور نيز كه ابتدا در دست سيكها بود و از سال 1849 زير سلطهء انگليس قرار گرفت ، ميراث قديم را ادامه داد و زحمات فرمانروايان مسلمان در جنوب هند را نبايد فراموش كرد . از بين آنها تيپو سلطان « 1 » ايستادگى شديدى در برابر انگليسىها نمود ، تا اينكه در سال 1799 در مازولى پاتام « 2 » شكست خورد .
ولى دورهء خانان مغول براى همه رويايى درخشان باقىمانده است كه انسان همواره باز هم به شكلى شگفتآور تمايل به بازگشت آن دارد .
هامش
( 1 ) .TipuSultan .( 2 ) .Masulipatam .