در دربار مبارزات بين گروههاى مختلف شدت يافت ، در حالى كه تنش موجود از مدتها پيش بين گروه تورانى ، سنى و گروه ايرانى ، شيعه ، در قرن 18 نيز مثل هميشه نقش بازى مىكرد . براى زمانى كوتاه فرمانروايى به نام شاه جهان دوم ( 31 ژانويه - 1759 ، 10 اكتبر 1760 ) بر مسند نشست ، زمانى كه گروهى ديگر ، پسر عالمگير دوم ، متولد 1728 را با عنوان تاجگذارىاش شاه عالم دوم برگزيده بودند . ولى او ترجيح داد همچنان پس از انتخابش در سال 1759 در تبعيد باقى بماند . او نخست در لكنو به سر برد كه در زمان حكومت صفدر جوان ( نوهء سادات خان ) و پسرش شجاع الدوله شهر مهمى شده بود . در اين شهر اسلام شيعه برترى را همواره آشكارتر آغاز كرده بود و حكمرانش ، نواب « 1 » ، غازى الدين حيدر كه شخصى حادثهجو بود در سال 1819 از انگليسىها عنوان شاه را دريافت نمود .
ولى شاه عالم دوم به سوى شرق عازم اللّه آباد شد و كوشيد قسمتى از بنگال را براى خود حفظ كند ؛ ولى انگليسىها او را در باكسر « 2 » شكست دادند ( 1763 ) .
بدينترتيب فصلى جديد - آخرين - در حكومت مغول آغاز شد . انگليسىها كه كمپانى هند شرقى آنان در بنگال نيز فعال بود در سال 1757 به لطف خيانت مير جعفر ، نخستين پيروزى قطعى را بر فرمانرواى مغول در پليسى « 3 » به دست آوردند . اينك آنها قادر بودند كه اموال بنگالى خود را تثبيت كنند . كلكته مركز سياسى و فرهنگى آنها شد و شاه عالم دوم ضعيف مجبور بود منافع سرزمين را به آنها واگذار كند .
شگفتآور بود كه حكومت دهلى و مشاور مذهبى آن شاه ولى اللّه به نظر نمىرسيد خطرى را كه از شرق ، از جانب انگليسىها تهديد مىكرد ، درك كرده باشند . نجيب الدوله در سال 1770 در دهلى درمىگذرد ؛ يك سال بعد شاه عالم دوم به پايتخت قديم بازمىگردد . او بيشتر اوقات در چنگ سيندهيا « 4 » رهبر ماراتها اسير بود كه به طور كلى از حمايت انگليسىها برخوردار بود . او به كمك نوابهاى شيعهء آواده بر روهيلاها ، پيروان نجيب الدوله پيروز شد ؛ حافظ رحمت خان ، رهبر برجستهء آنها در سال 1774 كشته شد . او مردى با علاقهء زياد به مذهب و ادبيات بود . كتابخانهء گرانبهاى او با هزاران دستنويس به عربى ، فارسى ، اردو و پشتو به لكنو آورده شد ، جايى كه آ . اشپرنگر « 5 » ، شرقشناس اتريشى ، 80 سال بعد بقاياى محقر آن را فهرستبندى كرد . ( 10 )
در دهلى اوضاع در دربار فرمانروا غيرقابل تحمل بود . قصر مملو از صدها شاهزاده بود كه براى آنها به
هامش
( 1 ) .nawwab .( 2 ) .Baksar .( 3 ) .Plassey .( 4 ) .Sindhia .( 5 ) .AloysSprenger .