استادان مسلم اين سبك سلطان على مشهدى ( ف . 1519 ) كه بابر از او به عنوان بهترين خوشنويس نام برده است و مير على هروى ، جوانتر از او بودند كه هر دو در دربار حسين بايقرا ، كار مىكردند .
مير على هروى بعدا به وسيلهء ازبكان به بخارا برده شد كه بىوقفه نوشته است ؛ گاهى اوقات به لوح نوشتهاش مصرع كوچكى عارى از هنر نيز افزوده است كه در آن از اينكه « خط زنجيرى به پايش شده است » ، شكوه كرده است ، در حالى كه او در كشور بيگانه مورد تحسين بود ، نمىتوانسته است بخارا را ترك كند . او خوشنويس محبوب مغولان شد ؛ پسرش بايد براساس روايتى ، آثار زيادى از پدرش را به هند آورده باشد . در ميان آنها مقدمات الصلات « 1 » ، اثرى به نظم و شعر درآورده از مقدمات در اسلام ، از سال 933 / 1526 - 1527 ، وجود دارد كه مهر جهانگير ، شاه جهان و اورنگ زيب بر آن است . ( 19 )
متون فارسى بسيار زيادى از دورهء اكبر به خط نسخ كمى خشك نوشته شدهاند كه دو اثر طوطى نامه « 2 » و دارابنامه « 3 » در موزهء كليولند از آن جمله هستند . ولى خوشنويسان هندى نيز به زودى خط زيباى نستعليق و هنرهاى مختلف در سبك طغرا « 4 » ، همان حركات درهم پيچيدهء خط را كه در اصل به نشان و عنوان رسمى سندى از فرمانروا تعلق داشتند و سپس روى اولين صفحهء يك دستنويس ارزشمند به كار برده شدهاند ، به زودى آموختند . طغرا كه آلبوم شاه جهان را مىگشايد ، و عنوان فرمانروا را بر خود دارد ، به وسيلهء حلقهاى با پرتوهاى غيرقابل تصور ظريف از طلا و اسليميهايى از همه نوع احاطه شده است و در اندازهاى كوچك حدود 7 / 26 * 1 / 39 سانتىمتر ظاهر مىگردد - اينكه چگونه يك چنين اثر هنرى مىتواند شكل گيرد و چندين ماه كار بىوقفه صرف آن شده است ، يك معماست . ( 20 )
هرچه بيشتر مىگذشت ، بيشتر امكان تحولات جديد به فكر هنرمندان خطور مىكرد . آنها تصاويرى پديد آوردند و از جملات پر مغز ( مثلا از قرآن ) به آنها شكل دادند ، از گلزار ، يعنى حروف پر شده با گل و گياه استفاده كردند و همان كارى را انجام دادند كه همكارانشان در تركيه عثمانى كرده بودند ، بديننحو كه همهء تغييرات سبك طغرا را مثل خط معكوس قابل خواندن در آيينه و طرفندهاى مشابه را براحتى به كار بستند ؛ زمانى بعد بخشى از دكوراسيون بناها نيز در چنين شكلهاى سرگرمكنندهاى اجرا شدند .
در تعدادى از دستنويسهاى مغول يادداشتهاى انتهاى دستنويس تصويرى از نقاشان و خوشنويسان را دربرداشتند . مثلا ما خوشنويس محبوب اكبر ، محمد حسين كشميرى ، ملقب به زرين دست ( ف .
1611 ) را از روى تصوير كوچك زيبايى مىشناسيم كه اين مرد بلند بالاى ريشدار را با مانوهار نقاش پسر
هامش
( 1 ) .M uqaddimatassalat .( 2 ) .Tutinama .( 3 ) .Darabnama .( 4 ) .tughra .