جوان باساوان نقاش در يادداشت انتهاى دستنويس گلستان مربوط به فتح پورسيكرى نشان مىدهد .
همچنين دستنويس ارزشمندى از اخلاق ناصرى تصاوير نقاشان و خوشنويسان زيادى را نشان مىدهد .
در جلو كارگاه نقاشى مردانى ديده مىشوند كه يكى از آنها مشغول تداركات ، يعنى صاف كردن كاغذ يا جلا دادن نقاشى ، براى نوشتن است . ولى هنرمندان روى زمين مىنشينند ، زانوى پاى چپ را بالا مىآورند كه كاغذشان را روى آن قرار دهند و آن را با كلمات يا تصاوير پر مىكنند ، همانطور كه از صدها سال پيش تمرين مىشود . ( 21 )
تكان دهندهترين تصوير يك خوشنويس شايد از بيشيتر « 1 » باشد . ( 22 ) اين تصوير مرد پير را با دفترچهاى در دست كه زير آن كتابى قرار دارد نشان مىدهد كه ظاهرا بايد كپى كند : تلاشى كاملا سخت او آثار كار پرزحمت و مشقت يك زندگى طولانى را نشان مىدهد . ولى شال زردوزى شدهء رسمى او اجازهء تشخيص مىدهد كه او از تأييدات شاهانه برخوردار بوده است . ولى اينكه آيا او مفتخر به دريافت لقبهايى افتخارى مثل زرين قلم ، مشك قلم ، يا عنبر قلم شده باشد ، يا مثل مولانا دورى « 2 » در دورهء اكبر ، كاتب الملك ناميده شود ، اطلاعى نداريم .
ضرورت نشان دادن آثار هنرى همواره سختتر ، خوشنويسان را مثل ساير هنرمندان به حداكثر كارايى تحريك كرده است . بدائونى گزارش مىكند كه شريفى فارسى ، پسر نقاش بزرگ عبد الصمد تمام سورهء 112 قرآن را روى يك سمت دانهء خشخاش نوشته است ، چيزى كه حتى با كوتاه بودن سوره ، غيرقابل تصور است . ولى از آنجا كه خوشنويسان تا امروز متون نه چندان كوتاه را هم روى دانهاى برنج نوشتهاند ، اين عمل هم مىتواند ممكن باشد ، بدائونى از هنرمند ديگرى كه مصرعى را روى نوك خلال دندانى نوشته يا كسى كه يك صحنهء بازى گلف را روى دانهاى برنج نقاشى كرده است نيز گزارش مىكند . شايد كار يك استاد كندهكارى در روى فلز به نام نشانى « 3 » ، همانقدر شگفتآور - و مطمئنا كمى مفيدتر - بوده است ؛ او مهر كوچكى را با نام و عنوان اكبر و هفت تن از اجدادش تا تيمور حكاكى كرده است ، كارى كه او براى آن به 4 ماه وقت نياز داشته است . ( 23 )
ولى فرمانروايان مغول نه فقط تحسينكنندهء خوشنويسى بودند ، بلكه خود نيز به آن عمل مىكردند .
در حالى كه بابر به خوشنويس مخصوص خود افتخار مىكرد كه البته دانشش پس از مرگش ناپديد شده است ، ( 24 ) جهانگير و شاه جهان نظر بلندانه ، هر چند نه چندان كاملا هنرمندانه ، دستى در نستعليق داشتند . آلبومى تنظيم شده به وسيلهء شاه جهان در نوجوانى حاوى تعداد زيادى نمونهء خط از شاهزادگان
هامش
( 1 ) .Bichitr .( 2 ) .MaulanaDauri .( 3 ) .Nishani .