نقاشى شده روى پارچههايى در اندازهء 56 * 65 سانتىمتر ، متن در 19 سطر طورى نوشته شده كه خواننده در حالى كه تصوير را به سمت بينندگان بالا گرفته است مىتواند آن را با صداى بلند دكلمه كند . براى دكلمهء حمزهنامه در واقع تكنيكهاى كاملا خاصى وجود داشته است . ( 12 ) اين اثر عظيم كه در حقيقت حدود سال 1558 آغاز شده بود و روى آن هنرمندان زيادى حدود 15 سال تحت نظارت دو ايرانى به نامهاى عبد الصمد و مير سيد على كار كرده بودند ، كه فقط حدود 150 صفحه ، بقيهاش گم شده است ؛ اين نخستين مدرك رسمى كاملا بزرگ براى شور و شوق اكبر براى نقاشى است .
تعداد دستنويسهاى صوفيان نيز در كتابخانهء اكبر داراى اهميت بود . نامههاى ساده و نافذ شرف الدين مانرى ( ف . 1830 - 1831 ) از بيهار به فارسى جزو مطالب ادبى مورد علاقهء فرمانروا و خيلى از مؤمنان بود . ( 13 ) حديقة الحقيقت « 1 » سنايى نخستين شعر دوبيتى عرفانى - آموزشى آموزنده به فارسى كه به وسيلهء خان اعظم عزيز كوكا از غزنه ، جايى كه سنايى به خاك سپرده شده است ، آورده شد ، كه بعد تجديد نظر و اصلاح گرديد ، نسخهاى تذهيب ، و نوشته شده از آن به وسيلهء عبد الرحيم ، استاد خوشنويس ، هنوز محفوظ مانده است . ( 14 )
اكبر ، مثنوى رومى را كه جامى صد سال پيشتر از آن به عنوان قرآن به زبان فارسى ، ستايش كرده است ، ( 15 ) بسيار دوست داشت . قبلا پدر بابر اين اثر را ارج نهاده بود ؛ اولادش ، مثل داراشكوه اقتباسهايى از آن كردند و اشكآلود به دكلمهاش گوش دادند ، اين حتى در مورد اورنگ زيب نيز صدق مىكند . تعداد تفسيرها و گزيدههايى كه بيشتر از همه در زمان شاه جهان يا بهتر بگوييم ، تحت نظارت دخترش جهانآرا ، تهيه شدهاند بسيار زياد هستند ، چون خيلى از بزرگان سرزمين نيز اجازهء دكلمهء اثر را در خانههايشان دادهاند .
موجودى كتابخانهء اكبر مرتب افزايش مىيافت ، چون ميراث دوستانش نيز به او مىرسيد - مثل 4600 شرح احوال ارزشمند فيضى - كه خيلى از آنها دستنويس مؤلفان بودند . آنها در سه رده فهرست شدهاند :
1 . تاريخ ، طب ، ستارهشناسى ، موسيقى ؛ 2 . فلسفه ، عرفان ، نجوم ، رياضى ؛ 3 . تفسير قرآن ، حديث ، حقوق اسلامى . بدائونى از اين ردهبندى نتيجه مىگيرد كه كتب اسلامى پايه براى فرمانروا ارزش كمترى داشتهاند . ( 16 )
در بيشتر دستنويسها مىتوان از روى مهرها تشخيص داد كه چه كسى مالك آنها بوده است . جهانگير و جهانآرا روزى را كه نسخهء دستنويس ارائه مىشده و سپس به كتابخانه ملحق مىگرديده است ، به دقت يادداشت مىكردهاند . گاهى اوقات ارزش آن نيز قيد مىشده است . از مهرها علايق شاهزادگان از دورهء تيمورى تا زمان نادر شاه قابل تشخيص است ، چون نادر شاه بخش قابل توجهى از 24000 نسخهء
هامش
( 1 ) .hadiqatal - haqiqat .