است جملهء شهادتين « لا إله الا اللّه محمدا رسول اللّه » نيز در حقيقت فقط از حروف بىنقطه تشكيل مىشود . . . البته بدائونى ادعا مىكند كه فيضى تفسير را در حالتى بىوضو نوشته است و بدينوسيله گناهى سنگين مرتكب شده است . . . ( 1 )
عالمان مذهبى با وجود اينكه اكبر كوشيده بود فضاى آزاد زبان قرآن را كمى محدود كند ، آثار خود را همچنان به عربى تأليف مىكردند . ما اثر مهم حديث سال 1568 مرحوم على المتقى ، از برهانپور را تحت عنوان كنز العمال « 1 » كه سالهاى طولانى مورد استفاده باقى ماند ، مديون آيين و رسوم مغول هستيم . بخشى از نامههاى ارسالى احمد سرهندى به اشراف قلمروى مغول نيز به عربى نوشته شده است و عبدل حق دهلوى ( ف . 1645 ) همعصر او بخشى به عربى و بخشى را به فارسى نگاشته است . در دورهء اورنگ زيب زمانى كه توجه فرمانروا مجددا بيشتر به آموزش و پرورش سنتى اسلامى و نه به اختلالات عرفانى يا سانسكريتى جلب شده بود ، باز هم آثار عربى بزرگى به وجود آمدند . در اينجا بايد از نوشتههاى ملا جوان ، ( ف . 1717 ) نام برد كه همراه با فرمانروا اثر رهنمون غزالى تحت عنوان احيأ العلوم الدين را مطالعه مىكرد . محب اللّه بهارى ( ف . 1707 ) قاضى القضات همعصر او نيز با نوشتههاى عربىاش خود را ممتاز و برجسته ساخته است . كتاب مسلم الثبوت ، ( 1109 ه . 1697 م . ) او به عنوان يكى از مهمترين كتابهاى بعدى دربارهء اصول الفقه محسوب مىشود ، در حالى كه كتاب سلم العلوم « 2 » ، نردبان علوم ، او در هند بهترين كتاب نوشته شده دربارهء منطق است . فتاوى عالمگيرى مجموعهء بزرگى از فتواهاى حقوقى است كه براى اورنگ زيب گردآورى شده بود و به ما اطلاعات مهمى دربارهء مشكلات حقوقى مسلمانان در پايان قرن 17 مىدهد . در دورهء اورنگ زيب تفسيرهاى جديدى براى قرآن و آثارى براى قرائت قرآن و همچنين كتابهاى دعا و حتى فهرستى براى قرآن ، نجوم الفرقان به زبان عربى نوشته شده است . ( 2 )
در قرن 18 نيز ادبيات الهيات به زبان عربى شكوفا شد . در اينجا مقدم بر همه بايد از اثر شاه ولى اللّه از دهلى ( 1703 - 1762 ) به نام حجت اللّه البليغه نام برد كه مشكلات اسلام و امكانات حل آنها را تجزيه و تحليل مىكند . اين كتاب با وجود شيوهء مخصوص عربىاش ، در دانشگاه الازهر قاهره تدريس مىشود .
دانش عميق ولى اللّه از سنت خانهء والدينش شكل گرفته بود ( پدرش جزو همكاران گردآورندهء فتاوى عالمگيرى بود ) و تجربياتش در مكه ، جايى كه تازه جنبشهاى بنيادگرايان تكوين يافته بودند ، در آثار عربى و فارسى متعددش تأثير گذاشته بود . او در مديحهسراييهاى عربىاش براى پيغمبر ، مثل علماى
هامش
( 1 ) .kanzal - ummal .( 2 ) .sullamal - ulm .