حدود سال 1600 پيش از اينكه مغولان بالاخره اين منطقه را اشغال كنند ، اين وضع ادامه يافت . امروزه هنوز هم در محل جريان مشترك دو رود ايندوس ، و كابل ، نزديك آتوك ، دو صخرهء بدهيبت را مىتوان در ميان جريان آب ، جايى كه آخرين جنگجويان بايد غرق شده باشند ، نشان داد .
اما با وجود اينكه جنبش سياسى روشنيه به كلى از بين رفت - اثرى از بايزيد زنده ماند : مقالهاى از او براى ادبى كردن زبان پشتو ، زبان موطنش .
يكى از نوادههاى بايزيد در حكومت مغولان منصبدار شد و در حين دورهء نفوذش در دكن ، عيدگاه وسيعى ، يعنى تأسيسات روباز وسيعى براى عبادت در اعياد ، در شهر برهانپور احداث كرد . ( 1 )
نقطوىها « 1 »
تاكنون دربارهء نقطوىها كه به وسيلهء بدائونى ، كوتاه ، ولى تند و تيز مورد انتقاد قرار مىگيرند ، چيز زيادى معلوم نشده است . ( 1 )
آنها خود را به محمود پسخوانى ( ف . 1428 در ايران ) نسبت مىدهند كه تشريفات مذهبى اسلامى و انواع مذاهب ديگر را رد كرده و ادعا نموده است كه امامت تداوم دارد . او خودش مهدى موعود است - مثل سيد محمد كه ذكرش قبلا رفت - چون پس از گذشت نخستين 900 سال ، برترى عرب و آنچه عربى است به پايان رسيده است ؛ حال برترى ايرانيان آشكار مىشود .
تعليمات او مبتنى بر اين است كه انسان از يك نقطهء خاك به وجود آمده است كه در وجود و عدم وجود دايمى ، در طول هزاران سال تكامل يافته است ، تفكرى كه مىتوانسته است از ابيات جلال الدين رومى در مثنوى ، مشتق شده باشد :
بنگر ، كه به عنوان سنگ مردم و به عنوان گياه برخاستم . . .
فكر اينكه تمام موجودات اصل و منشئى يكسان دارند و همهء جهان در اصل از موجوداتى هم قوم تشكيل شده است ، طبيعتا باعث نوعى احساس يگانگى مىشود كه با توجه به آن شريفى آملى دوست جهانگير گفته است : « كسى كه ديگرى را بيازارد ، خود را آزرده است » ؛ فكرى كه شايد روى صلح كل اكبر نيز اثر گذاشته است . گذشته از اين برخى از تصورات عارفانهء نقطوىها نيز مثل تفكرات شيعه بيش از همه به تصورات اسماعيليان نزديك هستند . ولى تعاليم آنها در مورد ابديت جهان و عدم اعتقاد به روز رستاخيز به تعاليم فلاسفه نزديكتر است .
نقطوىها در ايران در زمان حكومت شاه طهماسب تحت پيگرد قرار گرفتند و در سال 1592 شاه
هامش
( 1 ) .Nuqtawi .