در لاهور نيز بافته مىشدند ، نبايد فراموش شوند ، چون لاهور نزديكترين شهر بزرگ به كشمير بود .
كلكته نام خود را به كالىكو داده است : توليد و صدور پارچههاى پنبهاى جزو مهمترين منابع درآمد قلمروى مغول بودند و در همه جاى سرزمين بافندگى مىشد پارچههاى پنبهاى جزو مهمترين منابع درآمد قلمروى مغول بودند و در همه جاى سرزمين بافندگى مىشد پارچههاى پنبهاى سادهء سفيد و پنبهء رنگارنگ آماده شده به عنوان چيت گلدار همواره در مقادير بسيار زياد صادر مىشدند . پرتقالىها اين پارچهها را به شمال و غرب افريقا بردند ؛ ولى انگليسىها سهم خود را در صادرات در مدت 10 سال بين سالهاى 1619 و 1625 از 14000 تا 000 / 200 قطعه در طولى از 2 تا 15 يا رد افزايش دادند .
البته ابريشم هم صادر مىگرديد ؛ در بنگال ابريشم خام توليد مىشد - ايالت سالانه تا 25 / 1 ميليون كيلو پيلهء ابريشم توليد مىكرده ، كه مقدارى از آن صادر مىشده است و در واقع ظاهرا در وهلهء نخست به وسيلهء هلندىها اين كار انجام مىگرفته است .
در آن سوى قلمروى مغول ، يعنى در سند بهترين شترهاى يك كوهانه و همچنين بهترين ماهيها و روغن ماهى يافت مىشده است . از نوع ويژهاى فرش گلدار نيز در دورهء مغول نام برده مىشود ؛ منطقهء پايين دست ايندوس تا امروز هم براى منسوجات جالب توجه معروفيت دارد .
بيهار - به ويژه راجگير - مركز توليد كاغذ بود ، ولى مشهورتر از آن دستكم در قديم ، « عود » بود ، چوب نرم بسيار معطرى كه براى سوزاندن و خوشبو كردن مصرف داشت و از اوايل قرون وسطا در دنياى عرب شديدا مورد درخواست بود . ( 3 )
نيترات پتاسيم در اطراف آگرا به دست مىآمد ، بعدها - در دورهء جهانگير - پاتنا مركز تجارت نيترات پتاسيم گرديد .
ابو الفضل متذكر مىشود كه سيرونج « 1 » ، پارچههاى ظريف و سبك سفيد رنگى توليد مىكرده است ، در حالى كه به ويژه از الوار اجناس شيشهاى مىآمدهاند . او همچنين مىنويسد كه بنارس پارچههاى زيبايى توليد مىكند ، در اين مورد نيز سنت سارى گرانبهاى بنارسى تا زمانهء ما حفظ شده است .
در آخرين روزهاى اكبر توتون در دربار شناخته شد و جهانگير و به ويژه شاه جهان توتون وارد كردند ، در حالى كه اورنگ زيب دخانيات را ممنوع كرد .
جنس ديگرى نيز بسيار محبوب بود : از كشمير و كابل چرس « 2 » ، گياه شاهدانه ، صادر مىشد و منطقهء شمال شبه قاره و همچنين مالوا و حوالى بنارس ، مناطق كشت خشخاش بودند ، چون ترياك به مقدار شگفتآورى مصرف داشت . پوست « 3 » ، مخلوط ادويهزدهاى از ترياك ، به ويژه محبوبيت داشت . ترياك نيز
هامش
( 1 ) .Sironj .( 2 ) .charas .( 3 ) .Pust .