مسير عجيب اين بود كه در هند - مغول همواره بايد به صورت نقد با نقره پرداخت مىشد ، در حالى كه صدور سكهء نقره ممنوع بود ؛ ولى در ژاپن محدوديت صدور براى فلزات گرانبها وجود نداشت . از اين طريق امكان منفعت بهتر در خريد و فروش بود ، در صورتى كه چنين سفرى طولانى در پيش گرفته مىشد .
داد و ستد با نپال از طريق پاتنا انجام مىگرفت ؛ از آنجا شاخها ، مرغان شكارى ، و همچنين رنگها آورده مىشدند . تجارت با پگو - تقريبا بومارى امروزى - از طريق بنگال انجام مىگرفت ، ولى چون بندر مهم چيتاگونگ پيش از سال 1664 در دست مغولان نبود ، همواره مشكلاتى وجود داشت و وجود دزدان دريايى در خليج بنگال به تجارت مضافا لطمه مىزد . البته از پگو بهترين فيلها از جمله فيلهاى زال شديدا مورد درخواست ، مىآمدند . ياقوت كبود و قرمز نيز از آنجا وارد مىشدند .
پرتقالىها و سپس انگليسىها ساير اجناس جديد را وارد قلمروى مغولان كردند : از شيراز شراب و با وجود توليد پررونق منسوجات در هند ، ابريشم و قالى كه همواره در دربار شديدا مورد درخواست بودند . از دنياى عرب طبيعتا اسبهاى اصيل و از آخرين دههء قرن 16 نيز قهوه وارد مىشد . كشورهاى مختلف افريقا با عاج ، چوب آبنوس ، و برده داد و ستد مىكردند ؛ بردهها - به ويژه بردههاى عرب - را غالبا اخته مىكردند و سپس آنها را در دربارها ، در پستهاى قابل اعتماد مىگماشتند .
در حاشيه قابل ذكر است كه در سيلهت « 1 » غالبا پسر بچهها را نيز اخته مىكردند ، به نحوى كه بنگال مدتهاى مديد بخشى از مالياتش را با اختهها پرداخت مىكرده است ، كارى كه جهانگير در جلوگيرى از آن كوشيد .
وقتى هلندىها در دورهء حكومت جهانگير در كرانههاى هند استقرار يافتند ، به زودى يك بخش اصلى از تجارت سودآور ادويه را بر عهده گرفتند . ( 7 )
داد و ستد چين ، هم از راه زمين و هم از راه دريا انجام مىگرفت ، و از قديم مسلمانان همانگونه كه همواره در مينياتورها قابل تشخيص است ، مصرفكنندگان ظروف چينى چين به ويژه ظروف آبى - سفيد آن بودهاند ؛ در چين نوعى چينى توليد مىشد كه با توجه به مصرفكنندهها با شبه كتيبههايى غربى تزيين شده بودند - كه در نتيجه از طريق آن اهميت صدور چينى آشكار مىشود . كمى بعد از آن نيز ظروف چينى كراكل ، ( نوعى چينى با لعاب تركدار « 2 » ) همانگونه كه از مضمون چينى مو برداشته ، در كنايههاى شاعرانهء متعدد پايان قرن 17 مىتوان تشخيص داد ، وارد هند شدند .
در بين واردات اروپايى ، به ويژه انگليسى ، همانگونه كه از ليست ارائه شده در ابتدا آشكار مىشود ، اسباببازيها محبوب بودند ؛ شگفتآور است كه وسايل كوچك زيبا تا چه حد مىتوانستند باعث شادى فرمانروايان مغول شوند . ارگ قابل حملى كه اكبر از پرتقالىها دريافت داشته و روى يك مينياتور تصوير
هامش
( 1 ) .Sylhet .( 2 ) .Craquel .