آگرا مرتبط بود در زمانهاى ديگر در مرحلهء نخست به خاطر معدن عظيم سنگ ماسهء قرمز رنگى كه براى بناهاى اين شهر و كاخهاى مغولان ايدآل بود ، معروفيت داشته است .
گوجرات به عنوان ايالتى به ويژه غنى داراى اعتبار بود : از احمد آباد ، پارچههاى حرير و پارچههاى اصولا ظريف مىآوردند - موزهء كالىكو در احمد آباد هنور هم مداركى از هنر نساجى ايالت را تنظيم و بايگانى مىكند . عطر و سلاح نيز در آنجا توليد مىشده است . در سرخج نزديك احمد آباد قايقهايى ساخته مىشدند ، ولى از منطقه به عنوان منطقهء كاشت نيل نام برده مىشود . پارچههاى پنبهاى آبى تيره ، قرمز ، و سفيد رنگ غرب شبه قاره ( اجرك ، ازرق « 1 » ) مطمئنا از اين نيل بهرهمند شدهاند . ولى بزرگترين محل توليد نيل ، بايانا نزديك آگرا بود ، جايى كه نورجهان مزارع بزرگى داشت كه بخشى از ثروتش را از آنها به دست مىآورد ؛ زيرا تجارت نيل معاملهاى پرمنفعت بود . ويليام فينچ توليد وسيلهء رنگرزى پرخواستار را كه از بايانا زمينى براى صادرات به كامباى فرستاده مىشد توصيف مىكند ؛ در واقع جنس مرغوب آن در بستهبنديهاى گرد بزرگ و جنس نامرغوب آن در بستهبنديهاى تخت و صاف هم به اروپا و هم به ايران صادر مىشده است . شاه جهان در پاتنا نيز دستور كشت نيل داده بود .
گوجرات كه بنادر صادراتى مهم كامباى ، سورات ، و بروآخ به آن اضافه مىشدند علاوه بر اين ، كابينتها و كمدهاى كوچكى كه با مرواريدها و عاجهاى گرانبها تزيين شده بودند معروفيت بينالمللى داشت .
بنگال به عنوان توليدكنندهء گونى معروف بود و در آنجا برنج و نيشكر كشت مىشد ، قند بنگالى در قرن 14 در مصرعى از شعر حافظ شاعر بزرگ ايرانى ، آمده است . نيشكر از طريق راه آبى فرستاده مىشده است .
يكى از ارزشمندترين مواد غذايى نمك بود كه بعضا از درياچهء سامبهار ، نزديك اجمر گرفته مىشده ، ولى خيلى غنىتر و در واقع تقريبا تمام نشدنى ، معادن نمك در كورا « 2 » در منطقهء نمك بين پهلوم و ايندوس بودند ، جايى كه تا امروز نمك استخراج مىشود ، و اگر در دورهء مغول عدهء زيادى از هنرمندان ماهر از نمك كورا سينىها ، بشقابها ، و چراغهايى مىساختهاند ، امروزه شخص ديداركننده درست در وسط دهليزها و دالانهاى عريض نمك ، مسجد كوچكى ساخته شده از بلوكهاى رنگارنگ سنگ نمك را مىيابد .
لاهور ، جايى كه عدهء زيادى از تجار ارامنه اقامت داشتند ، ( 2 ) براى پارچه معروف بود . از سالها قبل در آنجا حرير بافته مىشد و بعدها شهر باگوجرات در توليد بافتههاى ارزشمند به رقابت برخاست . فرشبافى در آنجا دستكم از دورهء اكبر رونق يافت . شالهاى پشمى نازك كشمير كه نه فقط در مناطق مرتفع ، بلكه
هامش
( 1 ) .ajrak .( 2 ) .Kewra .