به زن ميرزا هاشم خان نبود ، بلكه تمام اين بهانهجوئىها . . . مربوط به هرات و افغانستان بود . . . » « 1 »
داستان جنگ جنوب
دولت انگليس پس از آنكه اطلاع يافت شرايط سفير او در استانبول از طرف فرخ خان امين الملك كه از طرف دولت ايران به سفارت عثمانى و فرانسه و چند مملكت ديگر اروپا رفته بود رد شده است تصميم گرفت كه با فرستادن كشتى جنگى و لشكر به ايران ، اين دولت را بخالى كردن هرات وادارد و به همين عزم « در چهارم ربيع الثانى 1273 چهل و پنج كشتى انگليسى كه حامل 8500 نفر لشكر نظام و خدمه و 1150 سر اسبسوارى و 450 رأس گاو عرّادهكش بود در لنگرگاه بوشهر رسيد و لنگر انداخت « 2 » » . دو روز بعد انگليسها جزيرهء خارك را تصرف كردند و آنگاه بوشهر را گرفتند . ناصر الدين شاه ميرزا محمد خان قاجار كشيكچىباشى را كه بعدها سپهسالار لقب يافت و بصدارت نيز رسيد بجلوگيرى انگليسها مأمور جنوب كرد . اما نه او و نه خانلر ميرزا احتشام الدوله والى خوزستان ، با وجود رشادت سپاهيان ، هيچكدام نتوانستند از پيشرفت انگليسها در طرف بوشهر و محمّره ( خرمشهر ) جلوگيرى كنند و حتى انگليسها تا اهواز نيز جلو آمدند . دربار ايران وارد جنگ شد ولى از همان اول كار معلوم بود كه در اين كارزار كار ايران زار است . زيرا نه در قشون فرماندهء كافى و لايق وجود داشت ، و نه در مقامات عاليهء دولت فكر دفاع از وطن ، و نه در خزانه پول ، و نه متحدى قوى در خارج . داستان رقّتبار جنگ جنوب ضمن كتاب « چند تاريخچهء » كسروى بنابر يادداشتهاى يك ياور فراهانى آمده است . واتسون نيز در كتاب خود به آن اشاره
هامش
( 1 ) - سياستگران دورهء قاجار صفحات 32 - 36 .
( 2 ) - حقايق الاخبار در وقايع سال 1273 . منتظم ناصرى ج 3 ص 251 .