آن روز از احمد افندى مدير قرنطينه حركت مضحكى ديدم . خود او مىگفت پنجاه سال از عمرم گذشته و تمام عمر در نوكرى بودم و مأمور خدمات بزرگ شدهام . وقتىكه اين فدوى از پل عبور نمودم [ وى ] جزو مستقبلين و [ بر ] يابو [ يى ] لاغر و ناتوان ، چنانكه شاعر گويد ، سوار بود :
به رهگذر نسيم ار ببينيش گويى * نسيم را پر كاهى بود به راهگذار
مگر از تموج هوا يابو حركتى كرد ، فورا مدير پياده شد و لجامش به ملازم خود سپرد و تا منزل كه مسافتى بعيد بود پياده آمد . مردى پير و تنومند است ، بىچاره از ترس يابو به پيادگى تن درداد و در ميان مردم ، بىغيرتى و بىعارى بر خود بنهاد و همهجا نفس زنان بدويد و بار ملامت بكشيد . با اين شجاعت هرگاه اقتدار مىداشت فوقالعاده بندگان خدا را آزار مىرسانيد .
اين است كه الحمد اللّه تعالى اتحاد [ و ] و داد دولتين عليّتين اينگونه مردم را از تأثيرات فطرى و جبّلى مانع است و صولت قهر خديو گيتىستان خلّد اللّه ملكه و سلطانه ، به فضل خدا ، حافظ و حارس اهل ايران است ؛ كه احدى به اغراض نفسانى و عداوت شخصى نمىتواند به احدى تعدّى نمايد . الحمد اللّه در هيچ زمان و در هيچ عده ، فرقهء ناجيهء اثنا عشريه به اين رفاهيت و آسايش نبودند . اگر در ازمنهء سالفه شيعه در آن حدود پيوسته خود را محجوب و مستور مىداشت و همواره كتمان مذهب خود مىنمود - به فضل خدا و توجه ائمهء هدا - در اين دولت قوىشوكت ، كه قرون بىشمارش در پىباد ، اسلام چنان قوامى گرفته كه طايفهء شيعى در همهء آفاق تفوق دارد و هرگاه در آن صفحات بر احدى ستمى وارد آيد ، خود را در پناه دولت معدلت بنيان كشاند . ولى در بعضى امور جزئيه مراقبت كارگزاران اولياى دولت قاهره لازم است . از جمله در باب كتبى است كه از صفحات ايران طلاب و زوّار و غيره همراه مىبرند ، رسم شده است در گمرك بغداد ملاحظه مىنمايند و اغلب را به اندك ملاحظه [ اى ] در دجله مىاندازند . در اين خصوص براى عموم مردم ، خصوصا طلّاب ، كار مشكل است . يهود و نصارى ، دهرى و طبيعى ، كرورها در نفى وجود صانع و بطلان ملل و مذاهب پيغمبران كتب تصنيف و تأليف كردند و در همهجا نسخ آن كتب منتشر است و نزد علماى اسلام جميع آن كتب ضبط است [ و ] تا به حال هرگز رسم نبوده كسى متعرض كتاب بشود .
ديگر در باب پول ايران است كه رسم شده دو عشر كسر مىنمايند ، هر ده تومان هشت تومان به خرج مىرود . حجّاج هم مىگفتند در همهجا ده دو تفاوت پول از ما گرفتند و حرفشان اين است كه قران و پناباد را با عيار سابق سنجيدهايم [ و معلوم شده كه ] ده دو بار دارد . از اين فقره خيلى بر مردم سخت است ، خاصه براى ضعفا و فقرا . اين مطلب از نامق پاشا به جميع آن صفحات نشر كرده ، با تجّار هم در معاملات همين كار كردهاند . تفاوت