گروههائى مختلف تشكيل شده بودند ، بعضى شيعيان امام و پدرش بودند و بعضى از خوارج كه ميخواستند به هرگونه كه پيش آيد بجنگ معاويه بروند ، برخى فتنهانگيزانى بودند كه فقط دل به غارت و غنيمت بسته بودند و گروهى شكاك كه حق را از باطل بدرستى نمىشناختند و عدهء زيادى كه پيرو تعصبهاى قبيلهاى بودند و از رؤساى قبيله پيروى ميكردند و كارى با دين نداشتند « 1 » .
و شيخ مفيد دربارهء وضع روحى و اجتماعى آنها مىنويسد : جنگ را ناخوش ميداشتند و طرفدار آسايش و سلامت و خواستار تسليم و سازش بودند و مىافزايد كه سپاهيان عراق انديشههائى متضاد و عقايدى مختلف را پيروى ميكردند و ما اينك به شناخت آنها مىپردازيم :
( 1 )
1 - شيعه
اين گروه با ايمان و مخلص ، تعداد كمى را در سپاه عراق تشكيل ميدادند زيرا اگر جناح نيرومند و فراوانى بودند ، امير المؤمنين به قبول حكميت تن درنمىداد و حسن « ع » ناگزير به پذيرش صلح نمىشد ، اين گروه اندك كه در طرز فكر و عقيده با ديگر سپاهيان اختلاف داشتند زيرا خلافت را حق خاندان پيامبر ميدانستند و عقيده داشتند كه اهل بيت رسول ، جانشينان او و نگهبانان و ياران اصيل اسلامند و اجراى فرمانشان بر همهء مسلمانان واجب است .
( 2 )
2 - خوارج
گروه ديگرى كه بسپاهيان امام پيوسته بودند خوارج بودند كه ميخواستند بهر وسيله و حيلهاى كه باشد بجنگ معاويه بروند و اين خواست آنها دليل ايمان بشايستگى حسن « ع » و ناسزاوارى معاويه نبود بلكه آنها امام و معاويه را نظير هم ميدانستند و آنها را به يك
هامش
( 1 ) - ارشاد