بودهاند « 1 » و همچنين هفتاد هزار نفر هم گفته شده « 2 » و سخنانى ديگر هم در اين باره هست ولى ما تعداد نفرات را چهل هزار نفر ميدانيم و دليل ما سخن نوف بكالى « 3 » است كه مىگويد هنگامى كه امام على « ع » قصد جنگ ديگرى با معاويه داشت ، يك هفته پيش از شهادتش ده هزار سوار بسردارى حسين « ع » بسيج كرد و ده هزار با ابو ايوب و ده هزار نفر با قيس بن سعد و گروههائى با سردارانى آمادهء بازگشت بصفين كرد و هنوز به جمعه نرسيده بود كه پسر ملجم با شمشير بر او حمله برد « 4 » .
( 1 ) از اين سخن چنين برمىآيد كه سپاه مسلح و مجهزى آمادهء نبرد بودهاند كه نام عدهاى ديگر از سرداران آنها برده نشده و تعدادشان مشخص نيست و بدون ترديد آنها نيز به ده هزار نفر مىرسيدهاند و همهء اين سپاهيان پس از شهادت امام على « ع » با حسن « ع » بيعت كرده و براى جنگ با معاويه بسيج شدهاند ، سخن ابو الفداء هم اين
هامش
( 1 ) - تاريخ يعقوبى نامهء زياد را در پاسخ معاويه كه زياد او را تهديد كرده بود قبل از اينكه زياد به معاويه بپيوندد چنين آورده است ( فرزند هند جگرخوار و لانهء نفاق نامهاى به من نوشته و مرا تهديد كرده و وعده داده است درحالىكه بين من و او پسران پيامبر با نود هزار سپاهى قرار دارند ) .
( 2 ) - در كتاب البداية و النهاية آمده است كه مردى بحضور حسن « ع » آمد و در دست امام نامهاى بود ، آن مرد گفت اين نامه چيست امام فرمود نامهاى است كه معاويه نوشته و به من وعدههائى داده و تهديدهائى كرده است ، مرد گفت آيا آن را مىپذيرى امام فرمود : مىترسم ، هفتاد يا هشتاد هزار نفر يا بيشتر يا كمتر مردانى روز قيامت بيايند كه از رگهايشان خون بريزد و بحضور خداوند شكايت برند كه چرا خون ما ريخته شد ؟ نزديك به اين مضمون را ابن ابى الحديد هم نوشته است .
( 3 ) - نوف بكالى از ياران امير المؤمنين و بگفتهء تغلب ، وابسته به قبيلهء بكال از قبايل همدان است و گروهى كه بيشترند آن را بكيل خواندهاند ، ابن ابى الحديد بكال را قبيلهاى از حمير ميداند كه نوف بن فضاله ، صحابى امير المؤمنين از اين قبيله است اين مطلب در تعليقات ص 356 بيان شده است .
( 4 ) - شرح نهج البلاغهء محمد عبده