جاىها چندان اين درختان و علفها سر بههم داده است كه مانع از عبور است . بسا باشد كه اسباب عبور نيز گردند .
بهترين اوقات از براى سياحت ما در آن اطراف مه ماه ، ژوان ماه ، سپتمبر ماه ، اوكتمبر ماه ، نومبر ماه است و ديگر ماهها براى بارندگى كه بسا باشد دو هفته كشد و براى گرما دشوار است . بلكه در فصول مخالفه راهها نيز تغيير پذيرند .
براى مسافت و ابعاد اهالى آنجا را دو اصطلاح است : فرسنگ سنگين و فرسنگ سبك ، و اين اصطلاح بسته به خشكى و گلزارى راه است . پاره [ اى ] فرسنگ انها به مسافت پنج ورست و پاره [ اى ] هفت ورست است . بجز لفظ فرسنگ اصطلاحى مگر نزديك است يا دور نيست ، ندارند .
چون شاه عباس صفوى را منظور ، آسانى رفتوآمد و عبور مردم بوده ، در هر جا از سواحل دريا خيابانها ساخته ، يكى از آنها از آذربايجان ابتدا شده و مىگذرد از گسگر و انزلى و بارفروش و استرآباد تا گرگان . و شعبه ديگر از كوه به شاهرود و بسطام تا به مشهدسر . و شعبه ديگر از راههاى كوههاى البرز برده شده تا علىآباد و خرمآباد . و اين خيابانها را بسيار نيكو ساخته بود و در هر سر دو فرسخ جايگاهى براى آيندگان و روندگان بوده ، ولى پس از آن به مرور و دهور چون آن راهها را مرمتى و عمارتى نشده ، اكنون به پايه [ اى ] خراب است ، كه رفتن از آن راهها جاى بيم و ترس است .
نه همين خيابانها ويران است و بس ، بلكه بناهاى بزرگ و از عمارات عاليه و كاروانسراهاى رفيع و پلها و رباطها از بىمبالاتى ايرانيان يكسر خراب و ويران و عبرة للناظرين گرديده كه هر سياحى را لازم است كه به چشم بصيرت به فكرت و تأمل در آنها نگرد و عبرت برد .
عمارات عاليهء كه بىنظير بودهاند ، اكنون مسكن كاروانيان و شبانه جايگاه رمهبانان و چوپانان است . خانه و سرائى كه سزاوار نشيمن مردمان بزرگ و لايق پذيرائى شاهان بوده ، اينك طويله خران و گاوان ساخته چارپاداران در آن اسب و استر مىبندند ، آلات و
سفرنامه ايران و روسيه ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: عز الدوله
ص٩٨