و در بلندى كوه سفيدرود قلعه خرابى ديده شده كه نيز از همان عهد است .
چنان دانسته مىشود كه گرگان پيشنيان استرآباد و مازندران و گيلان و بيشترى از خراسان و قسمتى از قومس « 22 » و دهستان و صحراى تركمانان را مىگفتهاند كه سمت شرقى درياى خزر است .
و اكنون منقسم گرديده . از قرارى كه كومس در عادت و رسم پيشينيان انجا مىگويد ، دانسته مىشود كه بلندىها و تلهائى كه در عرض راه قراتپه تا فرحآباد است ، مزارستان پادشاهان قديم گرگان است . چنانچه حاكم آنجا محمد ناصر خان وقتى حكم كرد تورنگ - تپه را شكافتند در انجا كاسهها و آلات زرين و كارد و استخوان آدمى نيز يافتند .
از كوه البرز چشمههاى بسيار جارى است . و آبهاى همه داخل درياى خزر مىگردد . اهالى آنجا گويند به شماره روزهاى سال اركوه البرز جوىها داخل درياى خزر مىگردد . و از صحراى تراكمه تا آستارا ، 1362 رودخانه و نهر به دريا مىپيوندد . بزرگترين رودخانهها در مازندران تيجن و نيكا و تلارد بابل و فرى كنار و هراز است .
و در گيلان سفيدرود ولى در استرآباد رودخانه بزرگ و مشهور نيست . در سفيدرود طراده راندن نتوان ، چه ، آب آن در هر جاى يكسان نبود ، بخصوص در انجاىها كه به دريا مىپيوندد ، آب بسيار كمعمق است .
از رودخانههاى ديگر به جز در فصل بهار ، همه اوقات توان گذر كرد . و چندان دشوار نيست . در موسم جوشيدن آبها ، رودخانه - هاى بزرگ طغيان نموده ، آب آنها به اطراف پراكنده مىگردد .
و بيشتر اوقات خرابىها نيز مىرساند . سياحت سواحل جنوبى درياى خزر براى رودخانههاى كوچك دشوار است ، چه آنها را پلى و گذرى نيست چون كناره آنها جنگلستان و درختزار است . در پاره [ اى ]
هامش
( 22 ) - اين كلمه به صورت « كومس » هم آمده است .