با وجود آنكه شعرا و مدحسرايان ايران مازندران را به خوش هوائى و شادابى گياها و خرمى و سبزى درختان و فراوانى مرغان و عندليبان و ديگر اوصافها مىستايند كه هميشه هواى آنجا به اعتدال درختان و گياهها را پرورش مىنمايد ، ولى چنانچه ديده شد ، نه تنها همان سياحان و غربا و خارجه مبتلا به تب و لرز انجا هستند ، بلكه ساكنان و اهالى آنجا را كم است كسى كه تب و لرز ننمايد .
سواحل درياى خزر عمده مواضع تجارت روسيه است . چه از آنجا راهاى نزديك به خيوه و هندوستان گشاد است . از قرارى كه هانوى « 26 » ذكر مىنمايد راه آشنائى روس با صفحات شمالى ايران در 1556 باز گرديد ، و آن وقتى بود كه اولين كشتى بادى در اطراف درياى خزر نمايان گرديد . ولى عمل تجارت در آن زمان پايدار نشد .
چه ، آن هنگام گيلان و مازندران به تصرف عثمانلو بود و آنان را عادت چنان بود كه از فرنگيان دورى گزيدندى و اجتناب نمودندى .
بلكه تجارت منحصر بود به قفقازستان كه عبارت از شروانات و شكى و شماخى باشد . و بازرگانان آنجا هم نه روسيه بلكه انگليسها بودند .
در زمان سلطنت پطر كبير اگرچه اين سواحل در دست روسيه بود ، ولى تجار روسيه در آنجا نبودند و از حالات آنجا آگاهى نداشتند به جز انكه ژان التون « 27 » انگليسى كه در خدمت روس بود ،
هامش
( 26 ) - متن : هاونى : يكى از بازرگانان مشهور انگليسى است كه به ايران سفر كرده و با صفحات شمال ايران آشنايى كلى داشته .
( 27 ) - جان آلتون در خدمت پطر كبير بود . راه ولگا و خزر را پوئيد ( 1739 ) و مسافرتى به رشت كرد . در غياب نادر فرمان مساعدى از رضا قلى ميرزاى افشار براى شركت مسكوى گرفت در اين زمان پايتخت ايران در مشهد بود و التون خيال داشت كه خود را به نواحى شمالى ايران كه از كارخانههاى انگليس كه در بندر - عباس و اصفهان دور بود برساند . با اجازهء وى دولت روسيه دو كشتى در قازان ساخت ( 1742 ) و براى تجارت به رشت رفتوآمد مىكرد ، اما با روسيه اختلاف پيدا كرد و به نادر اظهار اطاعت نمود . در جنگهاى گرجستان كه نادر در صدد تهيه ناوگانى در درياى خزر برآمد التون او را يارى نمود و در لنگرود كشتى ساخت و پس از او شركت مسكوى ج . هانوى را اعزام نمود . ولى در سال 1746 روسها تجارت بريتانيا را در درياى خزر ممنوع كردند .
دايرة المعارف غلامحسين مصاحب