و اين روش جز در مازندران و هند و در ممالك عثمانيه ديده نگرديده .
آنچه را ما در نارنجستانها و گرمخانهها به تدابير عمليه پرورش مىدهيم ، هواى آنجا بىاين تدبيرات مىپرورد . برف بسيار كم است ، كه جز در كوهستانها در جائى نبارد « 24 » و اگر بارد ، بماند . درختان آنجا را از سرما خزان نبود ، جز آنكه در سرماى سخت اندكى پژمرده گردند و در ماه ژانويه باز سرسبز و شاداب شوند .
از ميوهها نارنج و ليمو و پرتقال « 25 » و ديگر مركبات آنجا فراوان است ولى از جانب رعايا و دهاقين اهتمامى به آبادى و نگاهدارى باغها و زراعت گاهها نمىرود . ولايتى به اين آبادى را پيوسته ويران دارند . چنانچه ديده مىشد ، بيشتر از اوقات براى نزديك ساختن راهها كاروانيان از ميان باغها و زراعات اشجار و سبزهها را پايمال و لگدكوب كرده ، مىگذاشتند و مىگذشتند . اگر احيانا از ايشان پژوهش مىشد كه چرا چنين مىكنيد ، پاسخ آنها اين بود كه عيب ندارد .
اگرچه طبيعت در آبادى و عمارت اين ولايت از حيثيت اشجار و اثمار و فواكه و گياهها به هيچ روى فرو گذاشت ننموده ، ولى هواى آنجا بسيار ناسازگار و ناملايم ديده شد ، چه ، در دكامبر ماه و ژانويه ماه بادهائى كه از جانب شمال برخيزد ، كوه البرز مانع عبور و سد وزيدن آنهاست و سبب باريدن بارانهاى سخت و طوفان - هاى عظيم مىشود كه براى بندر انزلى و مشهدسر بسيار باعث خرابى و ويرانى است .
در فوريه ماه كه برفها آغاز گداختن نمايند به سبب كثافت آن ولايات از آبهائى كه در گودالها و چالهها جمع شود ، بخارى متصاعد شود به طريق ميغ پيوسته در اطراف آنجا پيچيده ، موجب تب و لرز و ناخوشىهاى هوائى ديگر مىگردد .
هامش
( 24 ) - متن : ببارد .
( 25 ) - متن : پرتكال .