برده [ 1 ] نبردهاند ، و اندر عرف و عادت نرفته است كه اين طبقه مر اهل ديگر ديار را بندگى كردندى و يا كنند . بلك اهل طرف مر اهل ديار را بندگى كردهاند ، و بنده را از اطراف بدين ديار آوردهاند ، و سكان ولايتها و اطراف [ 344 ] مرين اهل ميان جهان را چون بنده بودهاند ، چه بگذاردن خراج و انقياد بطاعت ، و چه گرفتن از ايشان و برده گرفتن مر ايشان را ، و فروختن و خريدن . و اين بدان سبب است كه اهل اين ميانهء جهان بخرد داناتراند ، و بعقل تمامتر ، و به مردى شجاعتر و مميزتر ، و دوربينتر و سخىتر ، و اهل اطراف به همه چيزها ازين طبقه كمتراند . و بدين سبب ايشان مرين قوم را طائعا و مكرها [ 2 ] بندگى كنند . و چون حال ميان جهان ، برين جمله بود و مستغنى بودند از تعريف كردن .
و آن احوال [ 3 ] ايشان مشهورتر و معروفتر از آن بود ، كه همى تعريف بايست ، من معارف ايشان را بگذاشتم . اگر بمعارف ايشان مشغول گشتمى ، كتاب از حد اختصار بگذشتى .
احوال و انساب [ 4 ] چهار طبقه را تفحص كردم ، كه بر چهار جانب جهان باشند . چون اهل مشرق ، و اهل مغرب ، و اهل شمال و اهل جنوب .
اما اهل مشرق هندوان ، و اهل مغرب روميان ، اهل شمال تركان ، و اهل جنوب زنگيان . و آغاز از حال و انساب [ 5 ] تركان كرديم ، كه ايشان به مسلمانان نزديكتر باشند .
احوال و انساب تركان [ 6 ]
چنين گويد : عبيد اللّه [ 7 ] بن خرداذبه اندر كتاب اخبار كه او كرده است : كه تركان
هامش
[ ( 1 - ) ] يعنى به غلامى نبردهاند .
[ ( 2 - ) ] يعنى به خوشى و ناخوشى .
[ ( 3 - ) ] هر دو : به احوال ؟
[ ( 4 - ) ] هر دو : اسباب ؟
[ ( 5 - ) ] هر دو : اسباب ؟
[ ( 6 - ) ] در هر دو جاى كلمات بين قوسين سپيد است .
[ ( 7 - ) ] هر دو : عبد اللّه : هو ابو القاسم عبيد اللّه بن عبد اللّه معروف به ابن خرداذبه فارسى الاصل مقيم بغداد است كه جدش زردشتى بود و بر دست برمكيان مسلمان شد ، وى در عهد معتمد عباسى آمر بريد ( پست ) و از نديمان او بود ( حدود 205 تا 300 ) از تصانيف او المسالك و الممالك طبع شده و مرد بصير عهد عباسى است ( الاعلام 4 ر 343 ) .