به دست آوردند در بندر عباس و اصفهان تجارتخانههاى خود را تأسيس كردند « 1 » . شاه عباس دوم در آغاز كار رقم قابل توجهى از ماليات را به مردم بخشيد و مصرف شراب را ممنوع ساخت « 2 » . البته در مورد اخير او بعدا تغيير روش داد و خود در اين مسير راه افراط هم در پيش گرفت « 3 » . عباس دوم سياست مخرب تبديل ممالك به مناطق خاصه را ادامه داد بطورى كه قسمت اعظم كشور تحت ادارهء مستقيم دربار درآمد « 4 » . روند نزولى جايگاه اجتماعى صوفىها نيز همچنان ادامه داشت . يك كشيش مسيحى از فرقهء كاپوسن در كتاب خاطراتش به نام وضع ايران در سال 1660 « 5 » كه بخشى از آن را عباس آگاهى در مقالهاى ترجمه كرده است ، در اين باره مىنويسد :
« . . . اين صوفىها در اين جا كسانى سربار و تنبل مىباشند . شغلشان جاروبى خارج دربار سلطان مىباشد و بقول معروف سر و پا ندارند و مردمى بى اهميت هستند » « 6 »
تأثيرات اين تحولات اجتماعى سالها بعد در زمان نوهء شاه عباس دوم بروز كرد . حكومت صفوى در اين زمان كه به لحاظ معاهدهء ذهاب خيالش از غرب ايران آسوده بود ، به شرق توجه كرد . هجوم سپاه هند به ازبكهاى تركستان باعث شد تا ندر محمد خان شاه ازبك پس از شكست به دربار ايران پناهنده شود و به گرمى هم پذيرفته شد :
« . . . روز شنبه 26 شعبان المعظم به حدود اصفهان رسيده حسب الامر اعلى او را استقبال عظيم كرده نواب همايون خود به سعادت و اقبال قريب به يك فرسخ او را استقبال نموده تا سه فرسخ پاى انداز انداخته داخل شهر شدند و در ميدان نقش جهان آئين بسته بودند و چراغان نموده . . . » « 7 »
عباس دوم ندر محمد خان را با پول و سپاه يارى داد تا او دوباره توانست هنديها را شكست دهد و سلطنتش را اعاده سازد . اين امر تا مدتها قدرت صفويان را در شمال شرق تثبيت كرد و خراسان از حملات هميشگى ازبكها در امان ماند . « 8 »
هامش
( 1 ) - نويسندگان روسى : تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ميلادى ، ترجمهء كريم كشاورز ، پيام تهران 1354 خورشيدى ، ص 559 .
( 2 ) - رضا قلى خان هدايت ، روضة الصفا ، ج 8 ، ص 464 .
( 3 ) - نويسندگان روسى ، تاريخ ايران ، ص 558 .
( 4 ) - راجر سيورى ، ايران عصر صفوى ، ص 208 .
( 5 ) - 1071 ق .
( 6 ) - رافائل ، دومانس : « وضع ايران در زمان شاه عباس ثانى » ، ترجمهء عباس آگاهى ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال نهم ، ش 3 ، ص 170 - 150 .
( 7 ) - تاريخ انبياء و اوصياء و ملوك ايران ، نسخهء خطى ، ص 75 .
( 8 ) - محمد طاهر وحيد ، عباسنامه ، ص 74 .