شاه سليمان كه با حمايت يكى از خواجگان حرمسرا به نام آغا مبارك به حكومت رسيد « 1 » ، دست آنها را در حكومت باز گذاشت و همين امر قدرت آنها را بخصوص در سالهاى آخر حيات شاه كه به لحاظ بيمارى نقرس حرمنشين شده بود و رابطش با دنياى خارج همين خواجهها بودند ، افزايش داد . كمپفر آلمانى كه در زمان شاه سليمان در اصفهان بوده است در اين باره مىنويسد :
« . . . خواجه سراى سياهپوست به نام آغا مبارك و آغا كافور كه در خدمت شاه بودهاند و به تازگى در سالخوردگى چشم از جهان پوشيدهاند اغلب مورد تجليل درباريان قرار دارند . . . اين دو تن چنان نفوذى يافته بودند كه شاه در هيچ امر مهم و حياتى بدون صوابديد آنها جرأت اقدام نداشت » « 2 »
اين نفوذ روزافزون در زمان شاه بعدى اثرات سوء خود را در دستهبندىهاى درباريان و تضعيف قدرت حكومت نشان داد « 3 » .
ص 116 ، س 7 : شماعى خانه محل ساختن شمعهاى مصرفى آستانهء امام رضا ( ع ) بوده است كه مانند شربت خانه ، دار الشفاء ، كتابخانه ، مطبخ و نظاير آنها زير نظر متولى اداره مىشده است « 4 » .
ص 116 ، س 9 : غلجايىها از قبايل مهم افغانى بودند كه اعتضاد السلطنه اين طوايف را از زير مجموعهء آن شمرده است : هوتكى ، توخى ، تركى ، اندرى ، سهاك ، سليمان خيل ، على خيل ، ابراهيم خيل ، هود خيل ، ناصرى ، وردك ، ميخيل ، استوريانى ، كندى ، متى و بختيارى « 5 » .
ص 117 ، ص 12 : محمد خليل مرعشى با اشاره به دو دستگى در سپاه خسروخان به هنگام محاصرهء قندهار از نارضايتى قزلباشها سخن گفته است . بنا به اظهار او مسلمان شدن خسروخان گرجى ظاهرى بوده است و همين امر اعتراض فرماندهان مسلمان قزلباش را برانگيخته بود . متقابلا خسروخان هم در رفتارش با قزلباشها « به اندك تقصيرى سرداران سپاه
هامش
( 1 ) - سفرنامهء كمپفر ، ص 44 - 42 .
( 2 ) - همان مأخذ ، ص 229 .
( 3 ) - سفير پرتغال در دربار شاه سلطان حسين در گزارشى كه از او در دست است ، توضيح مىدهد كه از هيچ راهى براى ملاقات با شاه به نتيجه نرسيده است و مىنويسد « . . . تلاش كردم توسط خواجههاى حرم اين اجازه را به دست آورم ، زيرا در حقيقت آنها هستند كه فرمانروايى مىكنند » ؛ اوبن ، ژان : گزارش سفير كشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسين ، ترجمهء پروين حكمت ، دانشگاه تهران ، تهران 1357 خورشيدى ، ص 62 .
( 4 ) - ميرزا رفيعا : دستور الملوك ، به كوشش محمد تقى دانش پژوه ، مجلهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران ، ش اول و دوم ، سال 16 ، ص 67 - 66 .
( 5 ) - اعتضاد السلطنه ، عليقلى ميرزا : تاريخ وقايع و سوانح افغانستان ، تصحيح مير هاشم محدث ، امير كبير ، تهران 1365 خورشيدى ، ص 34 . براى توضيح در مورد اصل و نسب غلجايىها ر . ك لكهارت ، انقراض سلسلهء صفويه ، ص 95 - 92 .