مازندران و واقع در محاذى شبه جزيرهء ميانه كاله و مسافت آن تا درياى خزر دو هزار ذرع و تا بار فروش ( بابل ) هجده فرسخ و نزديك فرح آباد است . » « 1 »
ص 104 ، س 11 : صفويان به كمك تشكيلات صوفيها به قدرت رسيدند ، اما با گذشت زمان در تقابل تصوف و تشيع از اهميت اولى به سود دومى كاسته شد « 2 » . تشكيلات صوفيان كه رئيس آن لقب خليفة الخلفا داشت تا پايان دورهء صفويه باقى ماند ، ولى در اواخر به كلى از اعتبار افتاد . در فوايد الصفويه « 3 » و نصف جهان فى تعريف اصفهان « 4 » به اخراج صوفيها و سران آنها از اصفهان و تخريب تكيهها و خانقاههاى آنان در دوران شاه سليمان و شاه سلطان حسين اشاره شده است ، و يك شاهد خارجى مىنويسد : « صوفيان در گذشته بسيار مورد احترام بودهاند ، ولى اين روزها در منتهاى حقارت بسر مىبرند » . « 5 »
ص 110 ، در تكميل قسمت شاه صفى : در تكميل مطالب زبدة التواريخ دربارهء عصر شاه صفى بايد افزود كه اين شاه در همان آغاز كار با شورشى در گيلان روبرو شد . « 6 » شورشيان به فرماندهى غريب شاه جنگ و گريز با قزلباشها را در جنگلهاى شمال آغاز كردند . اما سپاه چهارده هزار نفرى آنها شكست خورد و در همانسال سركوب شدند . « 7 » غريب شاه بعد از دستگيرى در ميدان بزرگ شهر اصفهان به قتل رسيد . « 8 » نابسامانيها محدود به گيلان نبود ؛ مرگ شاهى مقتدر همچون عباس عواقبى ديگر هم در پى داشت ؛ والى بلخ مرزهاى شمال شرقى را مورد تاخت و تاز قرار داد « 9 » ؛ والى قندهار اين شهر مهم را در منتهى اليه شرق كشور به هندوستان تسليم كرد « 10 » . اما از همه مهمتر حملهء سپاه عثمانى به مرزهاى غربى و مشخصا بغداد بود كه يك سال پس از جلوس شاه صفى به وقوع پيوست . شاه ايران با اعزام سفيرى به استانبول سعى كرد كه سلطان مراد چهارم را به صلح دعوت كند ، اما بى نتيجه بود . زيرا اندكى
هامش
( 1 ) - مرآت البلدان ، ص 69 ونيز ر . ك جرج كرزن ، ايران و قضيهء ايران ، ج اول ، ص 497 - 495 .
( 2 ) - رسول جعفريان ، دين و سياست در دورهء صفوى ، ص 221 .
( 3 ) - قزوينى ، ابو الحسن : فوايد الصفويه ، تصحيح مريم مير احمدى ، مؤسسهء مطالعات و تحقيقات فرهنگى ، تهران 1367 خورشيدى ، ص 78 .
( 4 ) - محمد مهدى بن محمد رضا الاصفهانى : نصف جهان فى تعريف اصفهان ، تصحيح و تحشيه منوچهر ستوده ، امير كبير ، تهران 1368 خورشيدى ، چاپ دوم ، ص 183 .
( 5 ) - سفرنامهء سانسون ، ص 57 .
( 6 ) - براى اطلاع بيشتر دربارهء اين شورش رك پاينده ، محمود : قيام غريب شاه گيلانى مشهور به عادلشاه ، سحر ، تهران 1357 خورشيدى .
( 7 ) - اولئاريوس ، آدام : سفرنامه آدام الئاريوس ، ترجمهء حسين كردبچه ، كتاب براى همه ، تهران 1369 خورشيدى ، ص 594 .
( 8 ) - سيد حسين بن مرتضى حسينى استر آبادى : تاريخ سلطانى از شيخ صفى تا شاه صفى ، به كوشش احسان اشراقى ، علمى ، تهران 1366 خورشيدى ، چاپ دوم ، ص 237 .
( 9 ) - رضا قلى خان هدايت ، روضة الصفا ، ج 8 ، ص 441 .
( 10 ) - ابو الحسن قزوينى ، فوايد الصفويه ، ص 48 .