باعث جنگ دوم ايران و روسيه شد « 1 » . اين منطقه ييلاقهايى در حوالى درياچهء گوگچه در شمال شرقى ايروان و جنوب كارتيل است « 2 » .
ص 48 ، س 22 : به نوشتهء حمد الله مستوفى محمود آباد در صحراى گاويارى و در كنارهء دريا واقع شده است « 3 » . جنگ اوزن حسن آق قوينلو و ابو سعيد تيمورى در سال 873 ق / 1469 م در اين منطقه درگرفت « 4 » . محمود آباد امروز دهى است از بخش نمين شهرستان اردبيل و در دوازده كيلومترى راه شوسهء آستارا به اردبيل قرار دارد « 5 » . كاترينوز نوى ونيزى در اوايل كار صفويان محمود آباد را چنين معرفى مىكند : « دژ محمود آباد غنى است چون در كنار درياى باكو قرار گرفته است كه از آنجا تا تبريز هشت روز راه است و از مازندران و ديگر نقاط كشتيهاى پر از كالا به مقصد تبريز و شماخى و تمام ايران به اين بندر وارد مىشود « 6 » » .
ص 48 ، س 22 : وزير اعظم از اركان هفتگانهء حكومت صفوى به شمار مىرفت . در اواخر صفويه لقب آن اعتماد الدوله بود . در زمان شاه اسماعيل اين مقام را وكيل مىناميدند .
انتصابات مقامات مختلف و ادارهء امور مالى كشور با اين مقام بوده است « 7 » .
ص 487 س 23 : مؤلف تذكرة الموك وظايف صدر را اين گونه شرح داده است :
« مجملا لازمهء منصب مطلق صدارت تعيين حكام شرع و مباشرين اوقاف تفويضى و ريش سفيدى جمع سادات و علما و مدرسان و شيخ الاسلامان و پيش نمازان و قضاة و متوليان و حفاظ و ساير خدمهء مزارات و مدارس و مساجد و بقاع الخير و وزراى اوقاف و نظار و مستوفيان و ساير عملهء سركار موقوفات و محرران و غسالان و حفاران با اوست « 8 » »
كمپفر آلمانى كه زمان شاه سليمان صفوى در اصفهان به سر مىبرده است ، صدر را
هامش
( 1 ) - نفيسى ، سعيد : تاريخ اجتماعى و سياسى ايران ، بنياد ، تهران 1368 خورشيدى ، چاپ هشتم ، ج 2 ، صص 103 و 125 و نيز قائم مقامى ، جهانگير : نامههاى سياسى و تاريخى سيد الوزراء قائم مقام فراهانى ، دانشگاه ملى ايران ، تهران 1358 خورشيدى ، صص 36 ، 40 .
( 2 ) - جهانگشاى نادرى ، صص 692 و 787 .
( 3 ) - مستوفى ، حمد الله : نزهة القلوب ، به كوشش محمد دبير سياقى ، كتابخانهء طهورى تهران 1336 خورشيدى ، ص 104 .
( 4 ) - والتر هينتس ، تشكيل دولت ملى در ايران ، ص 69 .
( 5 ) - مشكور ، نظرى به تاريخ آذربايجان ، ص 40 - 39 .
( 6 ) - نويسندگان ونيزى : سفرنامههاى ونيزيان در ايران ، ترجمهء منوچهر اميرى ، خوارزمى ، تهران 1349 خورشيدى ، سفرنامهء كاترينوز نو ، ص 248 .
( 7 ) - مينورسكى ، سازمان ادارى حكومت صفوى ، ص 82 - 81 .
( 8 ) - تذكرة الملوك ، ص 2 .