( 1 ) « امرسن » درست مىگويد كه نيروى اراده ، راز پيروزى است و پيروزى هدف هستى است و همين نيروى ارادهء ناپلئون و كرتت و اسكندر و ديگر فاتحين بزرگ جهان بود كه نام آنها را در تاريخ باقى گذاشت .
و ما مردان بزرگى را در تاريخ مىبينيم كه با وجود شجاعت و تجربه و پختگى و زيركى بواسطهء بىارادگى خود نتوانستند اثرى از خويش بگذارند و اين محال است كه در ميدانهاى مبارزهء زندگى كسى بتواند بدون اراده ، اميد پيروزى داشته باشد « 3 » .
عثمان به حدى فراوان ، ضعف اراده داشت . علاوه بر اين نسبت بخويشاوندانش محبتى فراوان داشت و مصالح مسلمين و ثروت بيت المال را فداى خواستها و منافع نامشروع آنها مىساخت و همين خطاى بزرگ بود كه منشأ انحرافات او گرديد و بالاخره به خاك گورش كشيد و در اين مورد پيشبينى « عمر » درست بود كه به عثمان مىگفت :
هيهات ، مثل اينكه مىبينم كه قريش قلادهء خلافت بگردنت مىگذارند تا بوسيلهء خلافت تو ، به مطامع خويش برسند و تو هم بنى اميه و بنى معيط را بر دوش مردم سوار مىكنى و مال آنها را بخويشاوندان خويش مىبخشى .
در ميزان قوم و خويشپرستى عثمان همين بس كه حكم بن ابى العاص را كه رسول خدا از مدينه بيرونش كرده بود و خلفاى پيشين هم به تبعيد او همچنان ادامه دادند ، بمدينه بازگردانيد همان كسى كه پيامبر بر او لعن فرستاده بود « 4 » .
هامش
( 3 ) - نيروى اراده - اوريسون .
( 4 ) - بلاذرى در انساب الاشراف مىنويسد : حكم بن ابى العاص