شد امير شيخ حسن از مولانا فخر الدّين جاربردى « 1 » كه سرآمد علماء تبريز بود سؤال فرمود كه اگر شخصى اعدا فجأة فرو گيرند چنان كه او را مجال گفتن كلمهء شهادت ( 1 ) نباشد نه به زبان و نه به دل ؟ او مسلمان مرده باشد . ؟ مولانا فخر الدّين جاربردى فرمود كه چون پيشتر نيّت بر مسلمانى داشته به حكم حديث « الأعمال بالنيّات » « 2 » لا شك با ايمان رفته ( 2 ) باشد و در شبش او را اين واقعه حادث شد . قاضى مظفّر الدّين شاه قزوينى « 3 » به تاريخ قتلش گفته است :
رباعى ( 3 )
نويان زمان شيخ حسن چوپانى * از حكم قضا و قدر يزدانى
در سال « دمذ » « 4 » در شب روز مبعث * بر دست زنش تباه شد پنهانى
در اين حالت امير يعقوبشاه از حبس تبريز بگريخت و به پيش لشكر خود رفت و سليمان خان اموال شيخ حسنى را كه رشك مال قارون و از مجموع خزاين پادشاهان جهانافزون بود در تحت تصرّف و قيد تملّك خود ( 4 ) آورد و به اندك زمانى بر امرا و اركان دولت و غيرهم تفرقه كرد و به فحواى شعر :
هامش
( 1 ) - ل : توحيد .
( 2 ) - ل : مرده .
( 3 ) - ل : شعر .
( 4 ) - ت : « و قيد تملك خود » ندارد .
( 1 ) مولانا فخر الدّين جاربردى : ابو المكارم فخر الدّين احمد بن الحسن بن يوسف جاربردى ( و . 746 ه . ق ) .
فقيه شافعى ، عارف و اديب ساكن و مدفون در تبريز . نزد قاضى بيضاوى علم آموخت و ميان او و قاضى عضد ايجى مشاجراتى علمى صورت گرفته است . پيوسته مواظبت بر تحصيل علوم مىنموده و به افادهء طلاب ممارست داشته و داراى تأليفات بسيارى است از جمله 1 - شرح شافيه ابن الحاجب در علم صرف 2 - كتاب السراج الوهاج در اصول 3 - شرحى بر كتاب الحاوى در فقه 4 - تعليقات بر كشّاف 5 - رسالهاى در نحو به نام المغنى . نوائى ، عبد الحسين : رجال كتاب حبيب السير از حملهء مغول تا مرگ شاه اسمعيل اول ، شركت سهامى چاپ ، تهران ، 1324 ، ص 33 ، الكنى و الالقاب شيخ عباس قمى ، مكتب الصّدر ، تهران ، ج / 2 ، ص 137 ، معجم المؤلفين ، عمر رضا كحاله ، دار احياء بيروت ، ج / 1 ، ص 198 - 199 .
( 2 ) اعمال به نيّتها است .
( 3 ) مظفّر الدّين شاه قزوينى ( و . 744 ه . ق ) . در عهد شيخ حسن چوپانى مىزيست و از افاضل عصر به شمار مىآمد صاحب ديوان شعرى است . - سيد محمد خيرى ، فرهنگ سخنوران و سرايندگان قزوين ، قزوين ، 1370 ، ص 240 ، سيد محمد على گلريز ، مينودر ، تهران ، 1368 ، ج / 2 ، ص 544 ، ذيل جامع التواريخ ، ص 170 ، حبيب السير ، جزء 1 ، ج / 3 ، ص 80 .
( 4 ) 4 + 40 + 700 - 744 .