موضع خويشتن در حركت آمدى و از هيبت اين آوازه كوه در لرزه آمدى ( 1 ) و دلهاى پادشاهان در ولوله افتادى و به آوازهء اين ( 2 ) حركت سكون و فراغت از جهان بيرون مىرفت آنچه معاندان بودند از ترس و بأس و خوف و هراس نمىغنودند و مواليان از ترتيب لشكر و آلات سلاح و علوفات و انواع تكليفات نمىآسودند .
بيت
إذا نحن سرنا بين شرق و مغرب * تحرّك يقظان التّراب و نايمه ( 3 ) « 1 »
و در راهها هر بيشه و كوهى كه ممرّ عساكر بر آن افتادى فرسنگ به فرسنگ از خار و خرسنگ خالى مىكردند ( 4 ) و هرگاه از سيحون و جيحون و كر و ارس و دجله و فرات و سند و هيرمند و جوى گنگ عبور خواستى فرمود در مقدمه ايلچيان مىفرستاد تا ملّاحان سفن جمع مىكردند و جسر مىبستند ، چنان كه به اندك فرصتى مجموع عساكر بىزحمتى بگذشتندى و هميشه قريب دويست گوپسر « 2 » كه هريك كشتى بزرگ باشد همراه بودى و بر اسفار متمادى تحمّل نمودى ، بس طفل كه در يك يورش از يورشهاى او ملتحى گشتى و شابّ كه قدم در كهولت نهادى و كهل كه به درجهء شيخوخيّت رسيدى و شيخ كه منحنى قامت گشتى و منحنى قامت كه غريق عبرات ( 4 ) حسرات « 3 » در غم مفارقت خويشان و غصّهء مهاجرت از خان و مان به دار القرار انتقال كردى .
ديگر آنكه ( 5 ) هرچند امداد انعام و فيض ارفاد ( 6 ) سمت
« لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ
* » « 4 » داشت بر اسراف و تبذير اعتراض ( 7 ) معقول فرمودى ( 8 ) و با اعيان مملكت و اعوان ( 9 ) حضرت به مختصرات قليل المقدار عتاب بسيار نمودى و ( 10 ) فرمودى كه هركس كه در
هامش
( 1 ) - م و ل : ندارد .
( 2 ) - ت : آن .
( 3 ) - م و ل : بيت عربى را ندارد .
( 4 ) - ت : مىگرديد .
( 5 ) - م و ل : ندارد .
( 6 ) - م و ل : « فيض ارفاد » ندارد .
( 7 ) - ل : اعتذار .
( 8 ) - ت : نمودى .
( 9 ) - م و ل : اعيان .
( 10 ) - ت : ندارد .
( * ) سوره 56 ، آيه 33 .
( 1 ) - زبده ، بخش دوم ، ج / 1 ، ص 2020 .
( 2 ) مطلع : « كوسپر » ، ص 115 ، در فرهنگها ديده نشد و ظاهرا گوپسر همان گاوسر است كه در صفحات بعد آمده است و منظور كشتىهايى است كه جلوى آن شكل گاو داشته است .
( 3 ) عبرات : ج عبرة : اشك . حسرات : ج حسرت ( ناظم ) .
( 4 ) كه نه مقطع گردد و نه كس را از آن باز دارند .