خوب و اعلى بود ، بعد از اتمام اين مجلس آمديم منزل ، خيلى خسته بوديم ، خوابيديم .
روز جمعه بيست و يكم شوال :
امروز بايد برويم رطردام ، نهار را در خانهء بورگمستر رطردام بخوريم بعد برويم لاهه كه پايتخت است و شام را رسما در عمارت سلطنتى بخوريم ، تمام وزراى هلند آنجا خواهند بود با ما شام بخورند . ساعت نه سوار كالسكه شده به گار رفتيم ، در راهآهن نشسته رانديم براى رطردام ، با راهآهن تا آنجا يكساعت و نيم راه است ، عزيز السلطان با ما نيامد ، در آمستردام ماند ، اكبر خان و آقا مردك و ساير پيش او بودند بيرون بردند ، گردش بكنند . ما رانديم ، مملكت هلند خيلى سبز است ، همهجا زراعت است و چمن محل زراعت اينجا اينطور است ، همهجا به فاصله ده پانزده ذرع يك نهرى كندهاند عرض آن دو الى سه ذرع بيشتر ديده نمىشود ، طول آن زياد تا چشم كار مىكند و اين نهرها كه در تمام اين مملكت و در اطراف مزرعهها ديده مىشود براى اين است كه آب زمين را بكشد و خشك كند ، قابل زراعت بشود ، معلوم است كه زمين هلند اغلب نيزار و آب و لجنزار بوده ، به واسطهء نهرها آب را كشيده زمين را خشك كرده و مىكارند ، تا رطردام در دو طرف همه چمن بود و زراعت ، در ميان چمنها گاوهاى زياد متصل ديده مىشد ، مىچريدند ، سه چهار پنج باهم ، بعضى خوابيده بودند ، با گوسالهها ، گاو هلند معروف است ، همه ابلق هستند ، ممكن نيست يك گاو يك رنگ پيدا بشود ، گوسفند زياد هم ديده مىشود ، همه رنگ خاكى و دم آنها مثل دم سگ ، دمبه ندارند ، به نظر بد مىآيد . اسب و ماديان كرّه تكتك در چمنها ديده مىشود كه مىچرند ، اينها را تماشا مىكرديم تا به رطردام رسيديم ، به گار كه رسيديم بورگمستر ، حاكم و اعاظم شهر حاضر بودند ، پياده رفتيم كشتى كوچك رودخانه در آنجا بود تماشا كنيم ، رطردام يكى از بنادر معتبر است ، تجارت زياد در اينجا مىشود [ 231 ] ، در كنار يكى از شعبات رودخانهء رن واقع شده است ، اين رودخانه از خاك آلمان مىآيد در سرحد و قريب سرحد هلند دو شعبه مىشود ، از رطردام مىگذرد ، شعبهء ديگر پائينتر از رطردام نزديك درطرخط به دريا مىريزد ، از رطردام به درطرخط قريب يك ربع بيست دقيقه راه است ، از رطردام با كشتى از روى رودخانه مىتوان به آلمان رفت به كوبلنظر و كلن و شهرهاى ديگر . با وجود اينكه ، اين يك شعبه از رودخانهء رن است كه از اينجا مىگذرد خيلى رودخانهء عظيمى است ، آب زياد دارد مثل دريا ، آب آن زرد رنگ است ، در اينجا زيادتر از چهار