نمايندهء خانات خيوه بود . خقند هم در زمان سلطنت ملا خان ( بيش از چهار سال نميشود ) سفيرى بنام « ميرزا جان » به آنجا فرستاده بود . طبق رسوم قديم گاهى چندين سال متوالى ، مخارج اين نمايندگان بعهدهء دولت بود و باوجود اينكه اين تحميل با عسرت بودجهء فعلى امور خارجه بهيچوجه سازگار نيست ، معذلك از طرف سلطان پذيرفته مىشود زيرا براى اثبات ادعاى سلطهء روحانى او بر تمام آسيا ضرورى تشخيص داده شده است . زمانى فرا رسيد كه فرمانروايان عثمانى ميتوانستند نفوذ سياسى خود را تا اين مناطق دوردست كه قبل از سلطنت پطر كبير لحظهاى از خمود مخصوص بمشرق زمين بيرون آمده بود ، بسط بدهند . آل عثمان بعنوان يك خاندان سلطنتى ترك ميتوانست از اين عناصر متجانس كه بدون ترديد از حيث زبان و مذهب و تاريخ رويهم جامعهء مشتركى را تشكيل ميدهند ايجاد يك امپراطورى بكند كه از سواحل آدرياتيك تا مرزهاى چين امتداد داشته باشد .
بديهى است تشكيل يكچنين امپراطورى براى آل عثمان بمراتب آسانتر بود از اينكه « رومانف » بزرگ بخواهد باوجود مصالح ناجور و نافرمان كه بايستى در مقابل آنها گاهى به زور و گاهى به حيله متوسل شد اقدام به سازمان آن بنمايد .
اجزاى مكمل آن امپراطورى عظيم و مهيب كه ممكن بود در آن زمان بوجود آيد و از تركيه فعلى مسلما بهتر از عهدهء مقاومت با رقيبهاى شمالى برآيد ، عبارت بود از سكنهء آناطولى و آذربايجانىها و تركمنها و ازبكها و قيرقيزها و تاتارها .
باوجود همسايگى نزديك ، بندرت اتفاق ميافتد كه خيوه و بخارا با ايران اقدام بمبادلهء سفير بنمايند . همينقدر كه اين كشور رسما آئين تشيع را پذيرفته كافى است كه يك ديوار مفرغى بين او و اين دو ملت متعصب كشيده شده باشد و اين نظير همان چيزى است كه در سيصد سال قبل در موقع بروز آئين « پروتستان » بين دو فرقهء عيسويت در اروپا بوجود آمده بود . علاوه برين كينهء مذهبى هرگاه
سياحت درويشى دروغين در خانات آسياى ميانه ( فارسى ) — صفحة 530
مساهمون: آرمينيوس وامبرى
ص٥٣٠